[{"body":"","link":"https://ortatil.org/janiliqlar/","section":"janiliqlar","tags":null,"title":"Janiliqlar"},{"body":"","link":"https://ortatil.org/","section":"","tags":null,"title":"Ortatil"},{"body":" Türkçe: Sıkça Sorulan Sorular Tez-tez verilən suallar (Azərbaycan dili) Köp soralýan soraglar (Türkmençe) Tez-tez soʻraluvchi savollar (O'zbekcha) كۆپ سورىلىدىغان سوئاللار (Uyghurche) Жиі қойылатын сұрақтар (Қазақ тілі) Көп берилүүчү суроолор (Кыргыз тили) Kóp soralatın sorawlar (Qaraqalpaq tili) Еш бирелә торган сораулар (Tatar tele) Көп бирелеүсе һорауҙар (Башҡорт теле) Frequently Asked Questions (English) Часто задаваемые вопросы (Русский) ","link":"https://ortatil.org/tss/","section":"tss","tags":null,"title":"Tez-tez Soruluwçu Suallar"},{"body":" Usul (Türkçe) Üsul (Azərbaycan dili) Usul (Türkmençe) Usul (O'zbekcha) ئۇسۇل (Uyghurche) Әдіс (Қазақ тілі) Ыкма (Кыргыз тили) Usıl (Qaraqalpaq tili) Ысул (Tatar tele) Ысул (Башҡорт теле) Method (English) Метод (Русский) ","link":"https://ortatil.org/usul/","section":"usul","tags":null,"title":"Usul"},{"body":"What is Ortatil? Ortatil is the most easily understandable communication language for all Muslim Turkic-speaking peoples.\nWhich Turkic languages are accepted as the basis? The languages are divided into 3 dialect groups: Oghuz, Karluk, and Kipchak.\nOghuz group Turkish language Azerbaijani language Turkmen language Crimean Tatar language Karluk group Uzbek language Uyghur language Kipchak group Kazakh language Kyrgyz language Karakalpak language Tatar language Bashkir language Karachay-Balkar language Kumyk language Nogai language Why were mainly Muslim-populated Turkic languages chosen? Muslim Turkic peoples have been under the strong influence of Arabic and Persian languages, and the share of loanwords from these languages exceeds 50%. If we were to include the languages of non-Muslim peoples such as Chuvash or Sakha (Yakut), the intelligibility level of Ortatil could decrease significantly.\nIs Ortatil an artificial language? This question can be answered with both \u0026quot;yes\u0026quot; and \u0026quot;no.\u0026quot; There is no element in Ortatil that does not exist in other Turkic languages. At the same time, it does not fully coincide with any of the existing languages and is currently no one's native language. It can be compared to a literary language as an intermediate standard accepted by society.\nHow is Ortatil formed? The project consists of five stages:\nForming language groups. Selecting the alphabet and phonemes (phonetics, orthography). Selecting grammatical rules (morphology, syntax). Selecting vocabulary (semantics). Translating one literary book from each Turkic language. Why was one of the existing Turkic languages not chosen? Previously, there were debates regarding the choice of an intermediary language. For example:\nAccepting the Turkish language as a communication language because it has the largest number of speakers. Making the Azerbaijani language a common language because it is considered the most easily understandable language for other Turkic-speaking peoples. Using the Khorezm dialect of the Uzbek language, which combines elements of Oghuz and Karluk dialects. Unfortunately, in the modern era, some Turkic peoples do not feel themselves to be \u0026quot;Turk.\u0026quot; That is why we use the word \u0026quot;Turkic\u0026quot; (türki), which passed from the Persian language. Attempts to name it \u0026quot;Uzbek Turkic language\u0026quot; or \u0026quot;Kazakh Turkic language\u0026quot; were not successful. It is difficult, perhaps impossible, to get other Turkic peoples to voluntarily accept the Turkish language.\nMost Turkic peoples were under the oppression of the Russian Empire, and the Russian language was forced upon them. The forced imposition of the Turkish language could create unpleasant associations related to past oppression.\nTherefore, the most correct path is to create a common, understandable, and neutral communication language.\nIs Ortatil a new idea? No, the idea of creating a common language existed before, especially during the Jadidist period. For example, Ismail Gasprinsky's JALPI project in 1839. At that time, the lack of development in information technologies hindered the language from becoming widely known.\nModern information technologies make it possible to implement this project, insha'Allah.\n","link":"https://ortatil.org/tss/eng/","section":"tss","tags":null,"title":"Frequently Asked Questions"},{"body":"Ortatil degen ne? Ortatil barlıq musulman bolǵan túrki tildi xalıqlar ushın eń jaqsı túsiniwli baylanıs tili.\nNegiz retinde qaysı túrk tilleri qabıl etiledi? Tiller 3 dialekt gruppasına bólinedi: Oǵız, Qarluq hám Qıpshaq.\nOǵız gruppası Túrk tili Ázerbayjan tili Túrkmen tili Qırım-tatar tili Qarluq gruppası Ózbek tili Uyǵır tili Qıpshaq gruppası Qazaq tili Qırǵız tili Qaraqalpaq tili Tatar tili Bashqırt tili Qaraashay-balkar tili Qumıq tili Noǵay tili Nedeń negizinen musulman xalqı sóyleytin túrk tilleri tańlanǵan? Musulman túrk xalıqları arab hám parsı tilleriniń qattı tásirinde bolǵan, olardan kirgen sózlerdiń úlesi 50 payızdan asadı. Eger chuvash yamasa saxa (yakut) sıyaqlı musulman emes xalıqlardıń tillerin qossaq, Ortatildiń túsiniwli bolıw dárejesi bir qıylı tómenlewi múmkin.\nOrtatil jasama til be? Bul sorawǵa «iyá» de, «joq» ta dep juwap berse boladı. Ortatilde basqa túrk tillerinde joq hesh qanday element joq. Sol menen birge, ol bar tillerdiń hesh qaysısına tolıq dál kelmeydi hám házirshe hesh kimniń ana tili emes. Onı qam (jámiyet) qabıl etken ortasha standart retindegi ádebiy til menen salıstırıwǵa boladı.\nOrtatil qalay qáliplesedi? Joba bes basqıshtan turadı:\nTildik gruppalardı qáliplestiriw. Álippe menen fonemalardı tańlaw (fonetika, jazıw erejeleri). Grammatikalıq erejelerdi irgep alıw (morfologiya, sintaksis). Leksikanı tańlaw (semantika). Hár bir túrk tilinen birden ádebiy kitaptı awdarıw. Nedeń bar túrk tilleriniń biri tańlanǵan emes? Aldın ortashı tildi tańlaw boyınsha talas-tartıslar bolǵan. Mısalı:\nSóyleytinlerdiń sanı kóp bolǵanlıqtan, túrk tilin baylanıs tili retinde qabıl etiw. Basqa túrk tildi xalıqlarǵa túsiniwge eń ońay til dep esaplanǵan ázerbayjan tilin ortaq til qılıw. Oǵız hám qarluq dialektleriniń elementleri bar ózbek tiliniń xorezm dialektin qollanıw. Tilekke qarsı, házirde ayırım túrk xalıqları ózlerin túrk dep sezbeydi. Sonlıqtan biz parsı tilinen kirgen «túrkiy» sózin qollanamız. «Ózbek túrk tili» yamasa «qazaq túrk tili» dep ataw háreketleri tabıslı bolǵan joq. Túrk tilin basqa túrk xalıqlarına ıqtıyarlı túrde qabıl aldırıw qıyın, bálkim múmkin emestir.\nTúrk xalıqlarınıń kóbi Rusiya imperiyasınıń ezgiwinde bolǵan, alarǵa orıs tili zorlıq menen úyretilgen. Túrk tilin májbúrlep tańıw ótkergendegi ezgiw menen baylanıslı jaǵımsız assotsiatsiyalardı jaratıwı múmkin.\nSonlıqtan eń tuwrı jol — ortaq, túsiniwli hám beytarap baylanıs tilin jaratıw.\nOrtatil — jańa ideya ba? Joq, ortaq til jasaw ideyası aldın da bolǵan, ásirese jadidshiler mezgilinde. Mısalı, Ismayıl Gasprinskiydiń 1839-jılǵı JALPI jobası. Ol gezde maǵlıwmatlıq texnologiyalardıń rawajlanpaǵanlıǵı tildiń keńnen tanılıwına tosıq bolǵan.\nHázirgi maǵlıwmatlıq texnologiyalar bul jobanı iske asırıwǵa múmkinshilik beredi, inshaAllah.\n","link":"https://ortatil.org/tss/kaa/","section":"tss","tags":null,"title":"Kóp soralatın sorawlar (Qaraqalpaq tili)"},{"body":"Ortatil näme? Ortatil ähli musulman bolan türki dilli halklar üçin iň gowy düşnükli aragatnaşyk dilidir.\nEsasy hökmünde haýsy türk dilleri kabul edilýär? Diller 3 dialekt toparyna bölünýär: Oguz, Karluk we Gypjak.\nOguz topary Türk dili Azerbaýjan dili Türkmen dili Krymtatar dili Karluk topary Özbek dili Uýgur dili Gypjak topary Gazak dili Gyrgyz dili Garagalpak dili Tatar dili Başgyrt dili Garaçaý-balkar dili Kumyk dili Nogaý dili Näme üçin esasan musulman ilatly türk dilleri saýlandy? Musulman türk halklary arap we pars dilleriniň güýçli täsirinde bolupdyr we bu dillerden alnan sözleriň paýy 50%-den geçýär. Eger çuwaş ýa-da saha (ýakut) ýaly musulman bolmadyk halklaryň dillerini hem goşsak, Ortatiliň düşnüklilik derejesi ep-esli aşaklap biler.\nOrtatil emeli dildermi? Bu soraga hem \u0026quot;hawa\u0026quot;, hem-de \u0026quot;ýok\u0026quot; diýip jogap berip bolar. Ortatilde beýleki türk dillerinde bolmadyk hiç bir element ýok. Şol bir wagtyň özünde, ol bar bolan dilleriň hiç biri bilen doly gabat gelmeýär we häzirki wagtda hiç kimiň ene dili däldir. Ony jemgyýet tarapyndan kabul edilen orta standart hökmünde edebi dil bilen deňeşdirip bolar.\nOrtatil nähili kemala gelýär? Taslama bäş tapgyrdan ybarat:\nDil toparlaryny kemala getirmek. Elipbiýi we fonemalary saýlamak (fonetika, orfografiýa). Grammatiki düzgünleri saýlamak (morfologiýa, sintaksis). Leksikany saýlamak (semantika). Her bir türk dilinden bir edebi kitaby terjime etmek. Näme üçin bar bolan türk dilleriniň biri saýlanmady? Öňler araçy dili saýlamak bilen bagly jedeller bolupdyr. Mysal üçin:\nGürleýänleriň sany köp bolany üçin türk dilini aragatnaşyk dili hökmünde kabul etmek. Beýleki türki dilli halklar üçin iň aňsat düşnükli dil hasaplanýany üçin azerbaýjan dilini ortaýyş dili etmek. Oguz we karluk dialektleriniň elementlerini özünde jemleýän özbek diliniň horezm dialektinden peýdalanmak. Gynansak-da, häzirki döwürde käbir türk halklary özlerini türk hökmünde duýmaýarlar. Şonuň üçin biz pars dilinden geçen \u0026quot;türki\u0026quot; sözünden peýdalanýarys. \u0026quot;Özbek türk dili\u0026quot; ýa-da \u0026quot;gazak türk dili\u0026quot; ýaly atlandyrmak synanyşyklary üstünlikli bolmady. Türk dilini beýleki türk halklaryna meýletin ýagdaýda kabul etdirmek kyn, belki-de mümkin däldir.\nTürk halklarynyň köpüsi Russiýa imperiýasynyň zulumy astynda bolupdyr, olara rus dili zor bilen öwredilipdir. Türk dilini mejbury ýagdaýda ornaşdyrmak geçmişdäki zulum bilen bagly ýakymsyz assosiasiýalary döredip biler.\nŞonuň üçin iň dogry ýol — ortaýyş, düşnükli we bitarap aragatnaşyk dilini döretmekdir.\nOrtatil täze pikirmi? Ýok, ortaýyş dilini döretmek pikiri öňler hem, esasanam jedidçilik döwründe bolupdyr. Mysal üçin, Ysmaýyl Gaspyrallynyň 1839-njy ýyldaky JALPI taslamasy. Ol wagt maglumat tehnologiýalarynyň ösmändigi diliň giňden tanalmagyna päsgel beripdir.\nHäzirki maglumat tehnologiýalary bu taslamany amala aşyrmaga mümkinçilik berýär, inşallah.\n","link":"https://ortatil.org/tss/tuk/","section":"tss","tags":null,"title":"Köp soralýan soraglar (Türkmençe)"},{"body":"Ortatil Tärcümanı https://tarcuman.ortatil.org\nGitHub Täşkilatı https://github.com/ortatil\nÖrnäklär https://github.com/ortatil/ornaklar\nOrtatil Gıramäri https://github.com/ortatil/giramar\nOrtatil Sözlügü https://github.com/ortatil/sozluk\n","link":"https://ortatil.org/linklar/","section":"","tags":null,"title":"Layiha Linkläri"},{"body":"Method of project implementation The project consists of several stages:\nForming language groups. Selecting the alphabet (using 35-letter Ortatil standard). Selecting grammatical rules (8-way harmony). Selecting words (Mean Intelligibility Index). Translating one book from each language into Ortatil. The alphabet consists of 35 letters, incorporating diplomatic archiconsonants:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Preserving phonetic and pronunciation features (Diplomatic Initial Dots) To bridge dialectal divides, we use archiconsonants only on the first letter of a root word to mark historical sound splits:\nḲelmäk — Oghuz speakers read it as Gelmäk, Karluk/Kipchak speakers as Kelmäk. Ḍurmaq — Oghuz speakers read it as Durmaq, Karluk/Kipchak speakers as Turmaq. Qardaş — Turks read as Kardaş, Azeris as Gardaş, East as Qardaş. Ḅar — Oghuz reads as Var, East as Bar. Jol — Oghuz/Karluk read as Yol, Kipchak as Jol. Wätän — Oghuz reads as Vätän, East as Wätän. Selection method (Average Intelligibility Index) Decisions on accepting a vocabulary root are based on the AII (Average Intelligibility Index).\nThe AII evaluates candidate words across ten core Turkic languages divided into three main linguistic branches:\nOghuz: Turkish, Azerbaijani, Turkmen (3 languages) Qarluq: Uzbek, Uyghur (2 languages) Qipchaq: Kazakh, Kyrgyz, Karakalpak, Tatar, Bashkir (5 languages) The baseline score is calculated by determining the presence (✅ = 1) or absence (❌ = 0) of a word variant in each language, calculating an average subtotal for each branch, and summing them together.\nAn additional Cross-Branch Coverage Bonus is then applied:\n\u0026quot;In All\u0026quot; Bonus (+1.0): If a variant is present in at least one language across all three branches. \u0026quot;In Oghuz/Qipchaq\u0026quot; Bonus (+0.5): If a variant spans Oghuz and Qipchaq groups but misses Qarluq. AII = Oghuz Subtotal + Qarluq Subtotal + Qipchaq Subtotal + Coverage Bonus\nAII Qualifying Thresholds AII \u0026gt;= 2.3: High-Intelligibility Winner. Accepted automatically and exported directly to the dictionary framework. AII \u0026lt; 2.3: Low-Intelligibility Variant. Kept inside the internal dataset, but skipped for primary vocabulary inclusion unless no other higher-scoring variants exist for that semantic concept. Real-World Example: The Concept of \u0026quot;Wind\u0026quot; Below is the live execution matrix assessing the root candidates jel, şamal, and daıl to determine the final accepted vocabulary items.\nComprehensibility Evaluation Matrix Metric / Language jel şamal daıl Turkish ✅ ❌ ❌ Azerbaijani ✅ ❌ ❌ Turkmen ✅ ✅ ❌ Uzbek ✅ ✅ ❌ Uyghur ✅ ✅ ❌ Kazakh ✅ ❌ ✅ Kyrgyz ✅ ✅ ❌ Karakalpak ✅ ✅ ❌ Tatar ✅ ❌ ✅ Bashkir ✅ ❌ ✅ Oghuz Subtotal 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Qarluq Subtotal 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Qipchaq Subtotal 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) In All (Bonus) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Final AII Score 4.00 2.73 0.60 Final Analysis and Results jel (AII: 4.00): This root achieves absolute saturation across all ten languages (1.00 + 1.00 + 1.00) and receives a +1.0 bonus for full family coverage. It is accepted instantly as a primary choice. şamal (AII: 2.73): While missing in Turkish, Azerbaijani, Kazakh, Tatar, and Bashkir, it has strong coverage in the remaining languages. Because it successfully reaches into at least one language within all three branches, it earns the +1.0 cross-branch coverage bonus (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). With a score above 2.3, şamal is safely accepted alongside jel. daıl (AII: 0.60): This variant only appears inside a sub-cluster of the Qipchaq branch (0.60). It fails to span across branches, receives zero bonus points, and falls well below the 2.3 filter limit. It is discarded from the winning results. Conclusion: Both jel and şamal are accepted without dispute as official Ortatil variants representing the concept of \u0026quot;Wind.\u0026quot;\n","link":"https://ortatil.org/usul/eng/","section":"usul","tags":null,"title":"Method (English)"},{"body":"Buḳün Ortatil baş web sahifası işkä ḍüştü. Uñä qoyudaqı jañılıqlar qoşuldu:\nOrtatil Tärcümanı'ğa link ḅerildi. Ortatil Layihası Usulunuñ başqa ḍillärdäki tärcümaları qoşuldu. Web sahifa hawfsız (SSL) linkkä ötkäzildi. ","link":"https://ortatil.org/janiliqlar/jangi-web-sahifa/","section":"janiliqlar","tags":null,"title":"Ortatil Jañı Web Sahifası işkä ḍüştü"},{"body":"Ortatil nedir? Ortatil, Müslüman olan tüm Türk dilli halklar için anlaşılması en kolay ortak iletişim dilidir.\nHangi Türk dilleri esas olarak kabul edilir? Diller 3 lehçe grubuna ayrılır: Oğuz, Karluk ve Kıpçak.\nOğuz grubu Türkçe Azerbaycan Türkçesi Türkmence Kırım Tatarcası Karluk grubu Özbekçe Uygurca Kıpçak grubu Kazakça Kırgızca Karakalpakça Tatarca Başkurtça Karaçay-Balkarca Kumukça Nogayca Neden çoğunlukla Müslüman nüfusun konuştuğu Türk dilleri seçilmiş? Müslüman Türk halkları Arap ve Fars dillerinin güçlü etkisi altında kalmıştır ve bu dillerden geçen ödünç kelimelerin oranı %50'yi aşmaktadır. Çuvaşça veya Saha (Yakut) Türkçesi gibi Müslüman olmayan halkların dillerini de dahil etseydik, Ortatil'in anlaşılabilirlik oranı önemli ölçüde düşebilirdi.\nOrtatil yapay bir dil mi? Bu soruya hem \u0026quot;evet\u0026quot; hem de \u0026quot;hayır\u0026quot; diye cevap verilebilir. Çünkü Ortatil'de diğer Türk dillerinde var olmayan hiçbir unsur bulunmamaktadır. Aynı zamanda, mevcut dillerin hiçbiriyle tamamen örtüşmez ve şu anda kimsenin ana dili değildir. Bu yönüyle toplum tarafından kabul edilmiş ortak bir standart olan edebi dile benzetilebilir.\nOrtatil nasıl oluşturulur? Proje beş aşamadan oluşmaktadır:\nDil gruplarının oluşturulması. Alfabenin ve fonemlerin seçilmesi (fonetik, imla). Gramer kurallarının seçilmesi (morfoloji, söz dizimi). Kelime kadrosunun seçilmesi (semantik). Her Türk dilinden birer edebi kitabın tercüme edilmesi. Neden mevcut Türk dillerinden biri ortak iletişim dili olarak seçilmedi? Geçmişte ortak bir dil seçimi konusunda çeşitli tartışmalar yaşanmıştır. Örneğin:\nEn fazla konuşura sahip olduğu için Türkiye Türkçesini ortak iletişim dili olarak kabul etmek. Diğer Türk dilli halklar için anlaşılması en kolay dil olarak görüldüğü için Azerbaycan Türkçesini ortak dil yapmak. Hem Oğuz hem de Karluk lehçelerinin unsurlarını barındıran Özbekçenin Harezm ağzını kullanmak. Maalesef modern çağda bazı Türk halkları kendilerini \u0026quot;Türk\u0026quot; olarak hissetmemektedir. Bu yüzden Farsçadan geçen \u0026quot;Türki\u0026quot; kelimesini kullanıyoruz. \u0026quot;Özbek Türk dili\u0026quot; veya \u0026quot;Kazak Türk dili\u0026quot; gibi adlandırma çabaları başarılı olamadı. Türkiye Türkçesini diğer Türk halklarına gönüllü olarak kabul ettirmek zordur, hatta belki de imkansızdır.\nTürk halklarının çoğu Rus İmparatorluğu'nun baskısı altında kalmış ve onlara Rus dili zorla dayatılmıştır. Türkiye Türkçesinin zorla kabul ettirilmeye çalışılması, geçmişteki bu baskılarla ilgili hoş olmayan çağrışımlar yaratabilir.\nBu nedenle en doğru yol; ortak, anlaşılır ve nötr bir iletişim dili yaratmaktır.\nOrtatil yeni bir fikir mi? Hayır, ortak bir dil yaratma fikri daha önce de, özellikle Cedidizm döneminde mevcuttu. Örneğin, İsmail Gaspıralı'nın 1839 yılındaki JALPI projesi. O dönemde bilgi teknolojilerinin gelişmemiş olması, dilin geniş kitlelerce tanınmasına engel olmuştur.\nModern bilgi teknolojileri bu projeyi gerçekleştirmeyi mümkün kılmaktadır, inşallah.\n","link":"https://ortatil.org/tss/tur/","section":"tss","tags":null,"title":"Sıkça Sorulan Sorular (Türkçe)"},{"body":"Ortatil nima? Ortatil barcha musulmon turkiy tilda gaplashuvchilar uchun eng tushunarli boʻlgan oʻzaro aloqa tilidir.\nQaysi turkiy tillar asos qilib olinadi? Tillar 3 lahjaga boʻlinadi: Oʻgʻuz, Qarluq, Qipchoq:\nOʻgʻuz Turkcha Ozarbayjoncha Turkmancha Qrim-tatarcha Qarluq Oʻzbekcha Uygʻurcha Qipchoq Qozoqcha Qirgʻizcha Qoraqalpoqcha Tatarcha Boshqirdcha Qorachoy-Bolqorcha Qoʻmiqcha Noʻgʻoycha Nega asosiy aholisi musulmon boʻlgan turkiy tillar tanlangan? Musulmon turkiy xalqlar arab va fors tillaridan kuchli tasirlangan va bu tillardan qabul qilingan soʻzlar oʻrtacha 50% dan ortiqdir. Musulmon boʻlmagan Chuvash, Yoqut singari tillarni qoʻshadigan boʻlsak, unda Ortatilning tushunilish darajasi ancha pastga tushishi mumkin.\nOrtatil yasama tilmi? Bu savolga ham \u0026quot;ha\u0026quot;, ham \u0026quot;yoʻq\u0026quot; deb javob berish mumkin. Chunki Ortatilda boshqa turkiy tillarda boʻlmagan xususiyatlar boʻlmaydi. Shu bilan birga, hech bir mavjud turkiy tilga toʻliq mos tushmaydi va halicha bu til hech kimning ona tili emas. Shuning uchun buni adabiy tilga qiyoslash mumkin. Chunki adabiy til ham jamiyat tarafidan qabul qilingan tildir. Odamlarning kundalik soʻzlashuvi adabiy tildan ancha farq qilishi mumkin.\nOrtatil qanday tuziladi? Loyiha besh bosqichda amalga oshiriladi:\nTil guruhlarini tuzish Alifbo va tovushlarni tanlash (Fonetika, Imlo) Grammatika qoidalarini tanlash (Morfologiya, Sintaksis) Soʻzlarni tanlash (Semantika) Har bir tildan bir dona kitob tarjima qilish Nega turkiy tillar ichidan birontasi tanlab olinmadi? Oʻtmishda bu haqda bahslar boʻlgan. Turli fikrlar oʻrtaga tashlangan. Masalan:\nOʻzaro til sifatida Turkiya turkchasini qabul qilish, chunki bu til turkiy tillar ichida gaplashuvchilari soni jihatidan birinchi oʻrinda turadi. Ozarbayjonchani umumiy til sifatida qabul qilish, chunki iddaolarga koʻra bu til boshqa turkiy tillar uchun eng tushunarli til. Oʻzbek tilining Xorazm shevasini asos qilib olish, chunki unda ham oʻgʻuz shevasining, ham qarluq shevasining alomatlari mavjud. Afsuski, hozir turkiy tilli xalqlar oʻzlarini turk deb his qilmaydilar. Shuning uchun هم biz \u0026quot;turkiy\u0026quot; degan forscha soʻzni ishlatayapmiz. \u0026quot;Oʻzbek turkchasi\u0026quot;, \u0026quot;Qozoq turkchasi\u0026quot; deb nomlashga harakat qilishdi, lekin bu tushuncha turkiy tilli xalqlarga uncha singmadi. Turkchani (Turkiya turkchasi) boshqa turkiy qavmlarga ixtiyoriy qabul qildirish mushkul, balki imkonsizdir.\nAksar turkiy xalqlar rus istibdodi davrida til zulmiga uchrashgan, ularga rus tili majburiy tiqishtirilgan, rus tilining ustunligi singdirishga harakat qilingan. Shuning uchun oʻz tillaridan farqli koʻrayotgan Turkiya turkchasini qabul qildirishga harakat qilish keraksiz holda rus istibdodini esga keltirishi mumkin.\nShuning uchun eng toʻgʻri va qabul qilinish imkoni yuqori yoʻl bu har bir turk tili vakili uchun tushunarliroq va tanishroq boʻlgan bir oʻzaro aloqa tilini yaratishdir.\nOrtatil hozir chiqqan yangi gʻoyami? Yoʻq, oʻtmishda, ayniqsa jadidchilar zamonida umumiy til haqida fikrlashishgan. Masalan, Ismoil Gaspirali tarafidan 1839 yili JALPI tili ishlab chiqilgan. Ammo ular zamonida shart-sharoit, axborot almashuv texnologiyalarining rivojlanmaganligi bu ishni juda qiyinlashtirgan va bu til ommalashmagan.\nHozirgi axborot, internet zamonida bu loyihani amalga oshirish truths shart-sharoitlar yetarli, axborot-texnologiya bu ishni amalga oshirishni yengillashtiradi, inshaalloh.\n","link":"https://ortatil.org/tss/uzb/","section":"tss","tags":null,"title":"Tez-tez soʻraluvchi savollar (Oʻzbekcha)"},{"body":"Ortatil nədir? Ortatil bütün müsəlman olan türkdilli xalqlar üçün ən yaxşı anlaşılan ünsiyyət dilidir.\nƏsas kimi hansı türk dilləri qəbul edilir? Dillər 3 dialekt qrupuna bölünür: Oğuz, Qarluq və Qıpçaq.\nOğuz qrupu Türk dili Azərbaycan dili Türkmən dili Krımtatar dili Qarluq qrupu Özbək dili Uyğur dili Qıpçaq qrupu Qazax dili Qırğız dili Qaraqalpaq dili Tatar dili Başqırd dili Qaraçay-balkar dili Kumıq dili Noqay dili Niyə əsasən müsəlman əhalinin danışdığı türk dilləri seçilib? Müsəlman türk xalqları ərəb və fars dillərinin güclü təsiri altında olmuşdur və bu dillərdən alınmış sözlərin payı 50%-dən çoxdur. Əgər çuvaş və ya saxa (yakut) kimi müsəlman olmayan xalqların dillərini də əlavə etsək, Ortatilin anlaşıqlılıq səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşə bilər.\nOrtatil süni dildirmi? Bu suala həm \u0026quot;bəli\u0026quot;, həm də \u0026quot;xeyr\u0026quot; deyə cavab vermək olar. Ortatildə digər türk dillərində olmayan heç bir element yoxdur. Eyni zamanda, o, mövcud dillərin heç biri ilə tam üst-üstə düşmür və hələlik heç kəsin ana dili deyil. Onu cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmiş orta standart kimi ədəbi dil ilə müqayisə etmək olar.\nOrtatil necə formalaşır? Layihə beş mərhələdən ibarətdir:\nDil qruplarının formalaşdırılması. Əlifba və fonemlərin seçilməsi (fonetika, orfoqrafiya). Qrammatik qaydaların seçilməsi (morfologiya, sintaksis). Leksikanın seçilməsi (semantika). Hər bir türk dilindən bir ədəbi kitabın tərcümə edilməsi. Niyə mövcud türk dillərinin biri seçilmədi? Keçmişdə vasitəçi dilin seçilməsi ilə bağlı mübahisələr olub. Məsələn:\nDanışanların sayı çox olduğu üçün türk dilini ünsiyyət dili kimi qəbul etmək. Digər türkdilli xalqlar üçün ən asan anlaşılan dil hesab edildiyi üçün Azərbaycan dilini ortaq dil etmək. Oğuz və qarluq dialektlərinin elementlərini özündə birləşdirən özbək dilinin xarəzm dialektindən istifadə etmək. Təəssüf ki, müasir dövrdə bəzi türk xalqları özlərini türk kimi hiss etmirlər. Ona görə də biz fars dilindən keçmiş \u0026quot;türki\u0026quot; sözündən istifadə edirik. \u0026quot;Özbək türk dili\u0026quot; və ya \u0026quot;qazax türk dili\u0026quot; kimi adlandırma cəhdləri uğurlu olmayıb. Türk dilini digər türk xalqlarına könüllü şəkildə qəbul etdirmək çətindir, bəlkə də qeyri-mümkündür.\nTürk xalqlarının əksəriyyəti Rusiya imperiyasının zülmü altında olub, onlara rus dili zorla öyrədilib. Türk dilini məcburi şəkildə tətbiq etmək keçmişdəki zülmlə bağlı xoşagəlməz assosiasiyalar yarada bilər.\nOna görə də ən doğru yol — ortaq, anlaşıqlı və neytral ünsiyyət dili yaratmaqdır.\nOrtatil yeni ideyadır? Xeyr, ortaq dil yaratmaq ideyası əvvəllər də, xüsusilə cədidçilik dövründə mövcud olub. Məsələn, İsmayıl Qaspıralının 1839-cu ildəki JALPI layihəsi. O vaxt informasiya texnologiyalarının inkişaf etməməsi dilin geniş tanınmasına mane olmuşdur.\nMüasir informasiya texnologiyaları bu layihəni həyata keçirməyə imkan verir, inşallah.\n","link":"https://ortatil.org/tss/aze/","section":"tss","tags":null,"title":"Tez-tez verilən suallar (Azərbaycan dili)"},{"body":"Jobanı júzege asırıw usılı Joba bir neshe basqıshtan turadı:\nTildik gruppalardı qáliplestiriw. Álippen tańlaw (35 háripten ibarat Ortatil standartın qollanıw menen). Grammatika erejelerin tańlaw (8-lik sazlasıq). Sózlerdi tańlaw (Ortasha túsiniwli indeksi). Hár tilnen bir kitaptı Ortatilge awdarıw. Álippe diplomatik arhikonsonantlardı (tariyxıy bas háriplerdi) óz ishine alǵan 35 háripten turadı:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Fonetika hám aytılıw ózgesheliklerin saqlaw (Diplomatik bas nuqtalar) Dialektler aralıq parıqlardı joǵatıw ushın, tariyxıy dawıslı emes awısıwlardı belgilew maqsetinde, biz arhikonsonantlardı tek sóz tamırınıń birinshi háripinde ǵana qollanamız:\nḲelmäk — oǵızlar Gelmäk, qarluq/qıpshaq tillerinde sóylesiwshiler Kelmäk dep oqıydı. Ḍurmaq — oǵızlar Durmaq, qarluq/qıpshaq tillerinde sóylesiwshiler Turmaq dep oqıydı. Qardaş — túrkler Kardaş, ázerbayjanlar Gardaş, arqa-shıǵıs tiller Qardaş dep oqıydı. Ḅar — oǵızlar Var, arqa-shıǵıs tiller Bar dep oqıydı. Jol — oǵızlar/qarluqlar Yol, qıpshaqlar Jol dep oqıydı. Wätän — oǵızlar Vätän, arqa-shıǵıs tiller Wätän dep oqıydı. Tańlaw usılı (Ortasha túsiniwli indeksi) Sóz tamırların qabıl etiw boyınsha sheshim OTI (Ortasha túsiniwli indeksi) tiykarında beriledi.\nOTI úsh tiykarǵı til tarmagına bólingen on túrki tilindegi sózlerdi bahalaydı:\nOǵız: Túrk, Ázerbayjan, Túrkmen (3 til) Qarluq: Ózbek, Uyǵır (2 til) Qıpshaq: Qazaq, Qırǵız, Qaraqalpaq, Tatar, Bashqırt (5 til) Tiykarlıq bal hár tilde sóz variantınıń bar (✅ = 1) yaki joqlıǵın (❌ = 0) belgilew, hár tarmaq ushın ortasha kórsetkishlerdi esaplaw hám olardı qosıw arqalı alınadı.\nSodan soń qosımsha Tarmaqlar aralıq qamtiw bonusı qollanıladı:\n\u0026quot;Bárshe tarmaqlarda\u0026quot; bonusı (+1.0): Eger variant úsh tarmaqtıń hár birinde keminde bir tilde bolsa. \u0026quot;Oǵız/Qıpshaq\u0026quot; bonusı (+0.5): Eger variant Oǵız hám Qıpshaq gruppaların qamtıp, Qarluq gruppasında bolmasa. OTI = Oǵız summası + Qarluq summası + Qıpshaq summası + Qamtiw bonusı\nOTI tańlaw shegaraları OTI \u0026gt;= 2.3: Joqarı túsiniwli jeńimpaz. Avtomatlı túrde qabıl etiledi hám tuwrıdan-tuwrı sózlikke kirgiziledi. OTI \u0026lt; 2.3: Tómen túsiniwli variant. Ishki maǵlıwmatlar bazasında saqlanadı, biraq bul máni ushın basqa joqarı ballı variantlar bolmasa ǵana qollanıladı. Haqıyqıy mısal: \u0026quot;Jel\u0026quot; túsinigi Tómende juwmaqlawshı sózlerdi belgilew ushın jel, şamal hám daıl sózleriniń bahalaw matrisası keltirilgen.\nTúsiniwli indeksin bahalaw matrisası Metrika / Til jel şamal daıl Túrk ✅ ❌ ❌ Ázerbayjan ✅ ❌ ❌ Túrkmen ✅ ✅ ❌ Ózbek ✅ ✅ ❌ Uyǵır ✅ ✅ ❌ Qazaq ✅ ❌ ✅ Qırǵız ✅ ✅ ❌ Qaraqalpaq ✅ ✅ ❌ Tatar ✅ ❌ ✅ Bashqırt ✅ ❌ ✅ Oǵız summası 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Qarluq summası 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Qıpshaq summası 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Bárshe tarmaqlarda (Bonus) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Juwmaqlawshı OTI balı 4.00 2.73 0.60 Juwmaqlawshı analiz hám nátiyjeler jel (OTI: 4.00): Bul tamır on tilde de absolyut tolıqlıqqa erisedi (1.00 + 1.00 + 1.00) hám tolıq shańaraq qamtiwi ushın +1.0 bonus aladı. Birinshi tańlaw sıpatında derrew qabıl etiledi. şamal (OTI: 2.73): Ayırım tillerde bolmasa da, úsh tarmaqtı da tabıslı qamtıydı hám +1.0 qamtiw bonusın aladı (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Bal 2.3-ten joqarı bolǵanı ushın, şamal da jel menen birge isenimli túrde qabıl etiledi. daıl (OTI: 0.60): Bul variant tek Qıpshaq tarmagınıń bir bóleginde ǵana bar (0.60). Ol tarmaqlar aralıq qamtiwdi támiyinley almaydı, bonus almaydı hám 2.3 shegarasınan júdá tómen qaladı. Jeńimpaz sózler diziminen shıǵarıladı. Juwmaq: jel hám şamal sózleriniń ekewi de \u0026quot;Jel\u0026quot; túsinigin ańlatıwshı rásmiy Ortatil variantları sıpatında talqılawsız qabıl etiledi.\n","link":"https://ortatil.org/usul/kaa/","section":"usul","tags":null,"title":"Usıl (Qaraqalpaq tili)"},{"body":"Layihənin həyata keçirilməsi üsulu Layihə bir neçə mərhələdən ibarətdir:\nDil qruplarının formalaşdırılması. Əlifbanın seçilməsi (35 hərfdən ibarət Ortatil standartını istifadə edərək). Qrammatika qaydalarının seçilməsi (8-lik ahəng). Sözlərin seçilməsi (Orta Anlaşıqlılıq İndeksi). Hər dildən bir kitabın Ortatilə tərcümə edilməsi. Əlifba diplomatik arxikonsonantları (tarixi baş hərfləri) özündə ehtiva edən 35 hərfdən ibarətdir:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Fonetika və tələffüz xüsusiyyətlərinin qorunması (Diplomatik başlanğıc nöqtələr) Dialektlərarası fərqləri aradan qaldırmaq üçün, tarixi səs dəyişikliklərini işarələmək məqsədilə biz arxikonsonantları yalnız söz kökünün ilk hərfində istifadə edirik:\nḲelmäk — oğuzlar Gelmäk, qarluq/qıpçaq dillərində danışanlar Kelmäk kimi oxuyur. Ḍurmaq — oğuzlar Durmaq, qarluq/qıpçaq dillərində danışanlar Turmaq kimi oxuyur. Qardaş — türklər Kardaş, azərbaycanlılar Gardaş, şərq qrupları Qardaş kimi oxuyur. Ḅar — oğuzlar Var, şərq qrupları Bar kimi oxuyur. Jol — oğuz/qarluqlar Yol, qıpçaqlar Jol kimi oxuyur. Wätän — oğuzlar Vätän, şərq qrupları Wätän kimi oxuyur. Seçim üsulu (Orta Anlaşıqlılıq İndeksi) Söz köklərinin qəbul edilməsi ilə bağlı qərar OAİ (Orta Anlaşıqlılıq İndeksi) əsasında verilir.\nOAİ üç əsas dil şaxəsinə bölünən on türk dilindəki sözləri qiymətləndirir:\nOğuz: Türk, Azərbaycan, Türkmən (3 dil) Qarluq: Özbək, Uyğur (2 dil) Qıpçaq: Qazax, Qırğız, Qaraqalpaq, Tatar, Başqırd (5 dil) Baza balı hər dildə söz variantının mövcudluğu (✅ = 1) və ya yoxluğu (❌ = 0) müəyyən edilərək, hər şaxə üçün orta göstəricilərin hesablanması və toplanması yolu ilə əldə edilir.\nDaha sonra əlavə Şaxələrarası əhatə bonusu tətbiq olunur:\n\u0026quot;Hamısında var\u0026quot; bonusu (+1.0): Əgər bir variant üç şaxənin hər birində ən azı bir dildə mövcuddursa. \u0026quot;Oğuz/Qıpçaq\u0026quot; bonusu (+0.5): Əgər bir variant Oğuz və Qıpçaq qruplarını əhatə edib, Qarluq qrupunda yoxdursa. OAİ = Oğuz cəmi + Qarluq cəmi + Qıpçaq cəmi + Əhatə bonusu\nOAİ qəbul hədləri OAİ \u0026gt;= 2.3: Yüksək anlaşıqlılıq qalibi. Avtomatik qəbul edilir və birbaşa lüğətə daxil edilir. OAİ \u0026lt; 2.3: Aşağı anlaşıqlılıq variantı. Daxili məlumat bazasında saxlanılır, lakin bu məna üçün başqa yüksək ballı variantlar olmadıqda istifadə olunur. Real həyat nümunəsi: \u0026quot;Külək\u0026quot; anlayışı Aşağıda yekun sözləri müəyyən etmək üçün jel, şamal və daıl sözlərinin qiymətləndirmə matrisi göstərilmişdir.\nAnlaşıqlılığın qiymətləndirilməsi matrisi Metrik / Dil jel şamal daıl Türk ✅ ❌ ❌ Azərbaycan ✅ ❌ ❌ Türkmən ✅ ✅ ❌ Özbək ✅ ✅ ❌ Uyğur ✅ ✅ ❌ Qazax ✅ ❌ ✅ Qırğız ✅ ✅ ❌ Qaraqalpaq ✅ ✅ ❌ Tatar ✅ ❌ ✅ Başqırd ✅ ❌ ✅ Oğuz cəmi 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Qarluq cəmi 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Qıpçaq cəmi 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Hamısında var (Bonus) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Yekun OAİ balı 4.00 2.73 0.60 Yekun təhlil və nəticələr jel (OAİ: 4.00): Bu kök on dilin hamısında mütləq doyumluluğa çatır (1.00 + 1.00 + 1.00) və tam ailə əhatəsi üçün +1.0 bonus alır. Birinci seçim kimi dərhal qəbul edilir. şamal (OAİ: 2.73): Bəzi dillərdə olmasa da, üç şaxəni də uğurla əhatə edir və +1.0 şaxələrarası əhatə bonusu alır (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Bal 2.3-dən yüksək olduğu üçün, şamal da jel ilə birlikdə etibarlı şəkildə qəbul edilir. daıl (OAİ: 0.60): Bu variant yalnız Qıpçaq şaxəsinin bir hissəsində görünür (0.60). Şaxələrarası əhatə verə bilmir, bonus almır və 2.3 həddindən çox aşağı qalır. Qalib sözlər siyahısından kənarlaşdırılır. Nəticə: Həm jel, həm də şamal \u0026quot;Külək\u0026quot; anlayışını ifadə edən rəsmi Ortatil variantları kimi müzakirəsiz qəbul edilir.\n","link":"https://ortatil.org/usul/aze/","section":"usul","tags":null,"title":"Üsul (Azərbaycan dili)"},{"body":"Loyihani amalga oshirish yoʻli Loyiha bir necha bosqichdan iborat:\nTil guruhlarini tuzish. Alifboni tanlash (35 harfli Ortatil standartidan foydalangan holda). Grammatika qoidalarini tanlash (8 talik ohangdoshlik). Soʻzlarni tanlash (Oʻrtacha Tushunarlilik Qiymati). Har bir tildan bittadan kitobni Ortatilga tarjima qilish. Alifbo diplomatik arxikonsonantlarni (boshlangʻich undoshlar guruhini) oʻz ichiga olgan 35 ta harfdan iborat:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Fonetik va talaffuz xususiyatlarini saqlash (Diplomatik Boshlangʻich Nuqtalar) Lahjaviy tafovutlarni bartaraf etish uchun biz tarixiy tovush oʻzgarishlarini belgilashda faqat oʻzak soʻzning birinchi harfida arxikonsonantlardan foydalanamiz:\nḲelmäk — oʻgʻuz soʻzlashuvchilari Gelmäk, qarluq/qipchoq soʻzlashuvchilari Kelmäk deb oʻqiydi. Ḍurmaq — oʻgʻuz soʻzlashuvchilari Durmaq, qarluq/qipchoq soʻzlashuvchilari Turmaq deb oʻqiydi. Qardaş — turklar Kardaş, ozarbayjonlar Gardaş, sharqiy guruhlar Qardaş deb oʻqiydi. Ḅar — oʻgʻuz guruhlari Var, sharqiy guruhlar Bar deb oʻqiydi. Jol — oʻgʻuz/qarluq guruhlari Yol, qipchoqlar Jol deb oʻqiydi. Wätän — oʻgʻuz guruhlari Vätän, sharqiy guruhlar Wätän deb oʻqiydi. Tanlash usuli (Oʻrtacha Tushunarlilik Qiymati) Lugʻat tarkibiga oʻzak soʻzni qabul qilish qarorlari OʻTQ (Oʻrtacha Tushunarlilik Qiymati) ga asoslanadi.\nOʻTQ uchta asosiy lisoniy tarmoqqa boʻlingan oʻnta asosiy turkiy tildagi nomzod soʻzlarni baholaydi:\nOʻgʻuz: Turk, Ozarbayjon, Turkman (3 ta til) Qarluq: Oʻzbek, Uygʻur (2 ta til) Qipchoq: Qozoq, Qirgʻiz, Qoraqalpoq, Tatar, Boshqird (5 ta til) Boshlangʻich ball har bir tilda soʻz variantining mavjudligi (✅ = 1) yoki yoʻqligi (❌ = 0) aniqlanib, har bir tarmoq uchun oʻrtacha oraliq natija hisoblanadi va ular oʻzaro qoʻshiladi.\nSoʻngra qoʻshimcha Tarmoqlararo qamrov bonusi qoʻshiladi:\n\u0026quot;Barchasida\u0026quot; Bonusi (+1.0): Agar variant har uchala tarmoqdagi kamida bittadan tilda mavjud boʻlsa. \u0026quot;Oʻgʻuz/Qipchoq aro\u0026quot; Bonusi (+0.5): Agar variant Oʻgʻuz va Qipchoq guruhlarini qamrab olib, Qarluq guruhida mavjud boʻlmasa. OʻTQ = Oʻgʻuz oraliq natijasi + Qarluq oraliq natijasi + Qipchoq oraliq natijasi + Qamrov bonusi\nOʻTQ saralash mezonlari OʻTQ \u0026gt;= 2.3: Yuqori tushunarlilikdagi gʻolib. Avtomatik ravishda qabul qilinadi va toʻgʻridan-toʻgʻri lugʻat tizimiga oʻtkaziladi. OʻTQ \u0026lt; 2.3: Past tushunarlilikdagi variant. Ichki maʼlumotlar toʻplamida saqlanadi, biroq ushbu semantik tushuncha uchun boshqa yuqoriroq balli variantlar mavjud boʻlsa, asosiy lugʻat tarkibiga kiritilmaydi. Hayotiy misol: \u0026quot;Shamol\u0026quot; tushunchasi Quyida yakuniy qabul qilinadigan lugʻat birliklarini aniqlash uchun jel, şamal va daıl oʻzak nomzodlarini baholovchi jonli ijro matritsasi keltirilgan.\nTushunarlilikni baholash matritsasi Koʻrsatkich / Til jel şamal daıl Turkcha ✅ ❌ ❌ Ozarbayjoncha ✅ ❌ ❌ Turkmancha ✅ ✅ ❌ Oʻzbekcha ✅ ✅ ❌ Uygʻurcha ✅ ✅ ❌ Qozoqcha ✅ ❌ ✅ Qirgʻizcha ✅ ✅ ❌ Qoraqalpoqcha ✅ ✅ ❌ Tatarcha ✅ ❌ ✅ Boshqirdcha ✅ ❌ ✅ Oʻgʻuz oraliq natijasi 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Qarluq oraliq natijasi 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Qipchoq oraliq natijasi 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Barchasida (Bonus) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Yakuniy OʻTQ balli 4.00 2.73 0.60 Yakuniy tahlil va natijalar jel (OʻTQ: 4.00): Ushbu oʻzak barcha oʻnta tilda mutlaq toʻyinishga erishadi (1.00 + 1.00 + 1.00) va toʻliq oilaviy qamrov uchun +1.0 bonus oladi. U birinchi darajali tanlov sifatida darhol qabul qilinadi. şamal (OʻTQ: 2.73): Turk, ozarbayjon, qozoq, tatar va boshqird tillarida mavjud boʻlmasa-da, qolgan tillarda kuchli qamrovga ega. Har uchala tarmoq ichidagi kamida bitta tilga muvaffaqiyatli kirib borgani uchun u +1.0 tarmoqlararo qamrov bonusini qoʻlga kiritadi (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Balli 2.3 dan yuqori boʻlgani uchun şamal ham jel bilan birga xavfsiz qabul qilinadi. daıl (OʻTQ: 0.60): Bu variant faqat Qipchoq tarmogʻining quyi klasterida namoyon boʻladi (0.60). U tarmoqlararo qamrovni taʼminlay olmaydi, nol bonus ball oladi va 2.3 filtr chegarasidan ancha pastga tushadi. U gʻolib natijalar safidan chiqariladi. Xulosa: jel va şamal oʻzaklarining ikkalasi ham \u0026quot;Shamol\u0026quot; tushunchasini ifodalovchi rasmiy Ortatil variantlari sifatida hech qanday baxs-munoqaralarsiz qabul qilinadi.\n","link":"https://ortatil.org/usul/uzb/","section":"usul","tags":null,"title":"Usul (Oʻzbekcha)"},{"body":"Proje Uygulama Yöntemi Proje birkaç aşamadan oluşur:\nDil gruplarını oluşturmak. Alfabe seçimi (35 harfli Ortatil standardı kullanılarak). Gramer kurallarının seçimi (8’li uyum). Kelime seçimi (Ortalama Anlaşılabilirlik İndeksi). Her dilden bir kitabın Ortatil'e çevrilmesi. Alfabe, diplomatik arhikonsonantları içeren 35 harften oluşur:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Fonetik ve Telaffuz Özelliklerini Koruma (Diplomatik Başlangıç Noktaları) Lehçeler arasındaki ayrılıkları köprülemek için, tarihi ses değişimlerini işaretlemek amacıyla sadece kök kelimenin ilk harfinde arhikonsonantlar kullanıyoruz:\nḲelmäk — Oğuz konuşurları Gelmäk, Karluk/Kıpçak konuşurları Kelmäk olarak okur. Ḍurmaq — Oğuz konuşurları Durmaq, Karluk/Kıpçak konuşurları Turmaq olarak okur. Qardaş — Türkler Kardaş, Azeriler Gardaş, Doğu lehçeleri Qardaş olarak okur. Ḅar — Oğuz Var, Doğu lehçeleri Bar olarak okur. Jol — Oğuz/Karluk Yol, Kıpçak Jol olarak okur. Wätän — Oğuz Vätän, Doğu lehçeleri Wätän olarak okur. Seçim Yöntemi (Ortalama Anlaşılabilirlik İndeksi) Kelime köklerinin kabulü kararları, AAİ (Ortalama Anlaşılabilirlik İndeksi) temelinde verilir.\nAAİ, üç ana dil koluna ayrılmış on temel Türk dilindeki aday kelimeleri değerlendirir:\nOğuz: Türkçe, Azerice, Türkmence (3 dil) Karluk: Özbekçe, Uygurca (2 dil) Kıpçak: Kazakça, Kırgızca, Karakalpakça, Tatarca, Başkurtça (5 dil) Temel puan, her dildeki varlığın (✅ = 1) veya yokluğun (❌ = 0) belirlenip her kol için alt toplamların hesaplanması ve bunların toplanmasıyla elde edilir.\nArdından ek bir Kol-lar Arası Kapsam Bonusu uygulanır:\n\u0026quot;Tümünde Var\u0026quot; Bonusu (+1.0): Eğer bir varyant her üç koldan en az bir dilde mevcutsa. \u0026quot;Oğuz/Kıpçak\u0026quot; Bonusu (+0.5): Eğer bir varyant Oğuz ve Kıpçak gruplarını kapsıyor ancak Karluk grubunda yoksa. AAİ = Oğuz Alt Toplamı + Karluk Alt Toplamı + Kıpçak Alt Toplamı + Kapsam Bonusu\nAAİ Kabul Eşikleri AAİ \u0026gt;= 2.3: Yüksek Anlaşılabilirlik Kazananı. Otomatik olarak kabul edilir ve doğrudan sözlük çerçevesine aktarılır. AAİ \u0026lt; 2.3: Düşük Anlaşılabilirlik Varyantı. İç veri setinde saklanır, ancak bu anlamsal kavram için başka daha yüksek puanlı bir varyant yoksa, temel kelime listesine eklenmez. Gerçek Hayat Örneği: \u0026quot;Rüzgar\u0026quot; Kavramı Aşağıda, nihai kabul edilen kelimeleri belirlemek için jel, şamal ve daıl adaylarını değerlendiren canlı uygulama matrisi verilmiştir.\nAnlaşılabilirlik Değerlendirme Matrisi Metrik / Dil jel şamal daıl Türkçe ✅ ❌ ❌ Azerice ✅ ❌ ❌ Türkmence ✅ ✅ ❌ Özbekçe ✅ ✅ ❌ Uygurca ✅ ✅ ❌ Kazakça ✅ ❌ ✅ Kırgızca ✅ ✅ ❌ Karakalpakça ✅ ✅ ❌ Tatarca ✅ ❌ ✅ Başkurtça ✅ ❌ ✅ Oğuz Alt Toplamı 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Karluk Alt Toplamı 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Kıpçak Alt Toplamı 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Tümünde Var (Bonus) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Nihai AAİ Puanı 4.00 2.73 0.60 Nihai Analiz ve Sonuçlar jel (AAİ: 4.00): Bu kök, on dilin tamamında mutlak doygunluğa ulaşır (1.00 + 1.00 + 1.00) ve tam aile kapsamı için +1.0 bonus alır. Birincil seçenek olarak anında kabul edilir. şamal (AAİ: 2.73): Türkçe, Azerice, Kazakça, Tatarca ve Başkurtçada bulunmamasına rağmen, kalan dillerde güçlü bir kapsama sahiptir. Her üç kol içine başarıyla ulaştığı için +1.0 çapraz kol kapsam bonusunu alır (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). 2.3'ün üzerinde bir puanla, şamal jel ile birlikte güvenle kabul edilir. daıl (AAİ: 0.60): Bu varyant sadece Kıpçak kolunun bir alt kümesinde görünür (0.60). Kollar arasına yayılamaz, bonus alamaz ve 2.3 filtre sınırının çok altında kalır. Kazanan sonuçlardan elenir. Sonuç: Hem jel hem de şamal, \u0026quot;Rüzgar\u0026quot; kavramını temsil eden resmi Ortatil varyantları olarak tartışmasız kabul edilir.\n","link":"https://ortatil.org/usul/tur/","section":"usul","tags":null,"title":"Usul (Türkçe)"},{"body":"Taslamany amala aşyrmagyň usuly Taslama birnäçe tapgyrdan ybarat:\nDil toparlaryny kemala getirmek. Elipbiýi saýlamak (35 harpdan ybarat Ortatil standartyny ulanyp). Grammatika düzgünlerini saýlamak (8-lik sazlaşyk). Sözleri saýlamak (Orta Düşnüklilik İndeksi). Her dilden bir kitaby Ortatile terjime etmek. Elipbiý diplomatik arhikonsonantlary öz içine alýan 35 harpdan ybaratdyr:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Fonetika we aýdylyş aýratynlyklaryny gorap saklamak (Diplomatik Başlangyç Nokatlar) Dialektara tapawutlary ýok etmek üçin, taryhy ses üýtgeşmelerini bellemek üçin diňe sözüň köküniň birinji harpynda arhikonsonantlary ulanýarys:\nḲelmäk — oguz dillerinde Gelmäk, karluk/gypjak dillerinde Kelmäk hökmünde okalýar. Ḍurmaq — oguz dillerinde Durmaq, karluk/gypjak dillerinde Turmaq hökmünde okalýar. Qardaş — türklerde Kardaş, azerbaýjanlylarda Gardaş, gündogar dillerinde Qardaş hökmünde okalýar. Ḅar — oguzlarda Var, gündogar dillerinde Bar hökmünde okalýar. Jol — oguz/karluk dillerinde Yol, gypjaklarda Jol hökmünde okalýar. Wätän — oguzlarda Vätän, gündogar dillerinde Wätän hökmünde okalýar. Saýlaw usuly (Orta Düşnüklilik İndeksi) Söz köklerini kabul etmek baradaky kararlar ODİ (Orta Düşnüklilik İndeksi) esasynda berilýär.\nODİ, üç esasy dil şahasyna bölünen on türk dilindäki dalaşgär sözleri bahalandyrýar:\nOguz: Türk, Azerbaýjan, Türkmen (3 dil) Karluk: Özbek, Uýgur (2 dil) Gypjak: Gazak, Gyrgyz, Garagalpak, Tatar, Başgyrt (5 dil) Esasy bal, her dilde sözüň barlygyny (✅ = 1) ýa-da ýoklugyny (❌ = 0) kesgitlemek, her şaha üçin ortaça netijeleri hasaplamak we olary jemlemek arkaly gazanylýar.\nŞondan soň goşmaça Şahalaara Gabaw Bonusu ulanylýar:\n\u0026quot;Hemmesinde bar\u0026quot; Bonusu (+1.0): Eger bir wariant üç şahanyň hemmesinde azyndan bir dilde bar bolsa. \u0026quot;Oguz/Gypjak\u0026quot; Bonusu (+0.5): Eger bir wariant Oguz we Gypjak toparlaryny öz içine alyp, Karluk toparynda ýok bolsa. ODİ = Oguz jemlemesi + Karluk jemlemesi + Gypjak jemlemesi + Gabaw bonusu\nODİ kabul ediş çäkleri ODİ \u0026gt;= 2.3: Ýokary Düşnüklilik Ýeňijisi. Awtomatik kabul edilýär we göni sözlük düzümine goşulýar. ODİ \u0026lt; 2.3: Pes Düşnüklilik Warianty. İçki maglumat bazasynda saklanýar, ýöne bu many üçin başga has ýokary ballanan wariant bolmasa, esasy sözlüge goşulmaýar. Hakyky Mysal: \u0026quot;Ýel\u0026quot; düşünjesi Aşakda jemleýji sözleri kesgitlemek üçin jel, şamal we daıl dalaşgärlerini bahalandyrýan işjeň matrisa görkezildi.\nDüşnüklilik Bahalandyryş Matrisasy Metrik / Dil jel şamal daıl Türk ✅ ❌ ❌ Azerbaýjan ✅ ❌ ❌ Türkmen ✅ ✅ ❌ Özbek ✅ ✅ ❌ Uýgur ✅ ✅ ❌ Gazak ✅ ❌ ✅ Gyrgyz ✅ ✅ ❌ Garagalpak ✅ ✅ ❌ Tatar ✅ ❌ ✅ Başgyrt ✅ ❌ ✅ Oguz jemlemesi 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Karluk jemlemesi 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Gypjak jemlemesi 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Hemmesinde bar (Bonus) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Jemleýji ODİ baly 4.00 2.73 0.60 Jemleýji derňew we netijeler jel (ODİ: 4.00): Bu kök on diliň hemmesinde doly bar (1.00 + 1.00 + 1.00) we doly maşgala gabawy üçin +1.0 bonus alýar. Birinji saýlaw hökmünde dessine kabul edilýär. şamal (ODİ: 2.73): Türk, azerbaýjan, gazak, tatar we başgyrt dillerinde bolmasa-da, galan dillerde güýçli gabawy bar. Üç şahanyň hemmesine şowly ýetip bilýändigi üçin +1.0 şahalaara gabaw bonusyny alýar (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). 2.3-den ýokary bal bilen şamal hem jel bilen bilelikde ynamly kabul edilýär. daıl (ODİ: 0.60): Bu wariant diňe Gypjak şahasynyň kiçi bir böleginde görünýär (0.60). Şahalaara ýaýrap bilmeýär, bonus almaýar we 2.3 süzgüç çäginden has aşakda galýar. Ýeňiji netijelerden çykarylýar. Netije: Hem jel, hem-de şamal \u0026quot;Ýel\u0026quot; düşünjesini aňladýan resmi Ortatil wariantlary hökmünde jedelsiz kabul edilýär.\n","link":"https://ortatil.org/usul/tuk/","section":"usul","tags":null,"title":"Usul (Türkmençe)"},{"body":"Жобаны жүзеге асыру әдісі Жоба бірнеше кезеңнен тұрады:\nТілдік топтарды қалыптастыру. Әліпбиді таңдау (35 әріпті Ортатил стандартын қолдана отырып). Грамматика ережелерін таңдау (8-лік үндестік). Сөздерді таңдау (Орташа түсініктілік индексі). Әр тілден бір кітапты Ортатилге аудару. Әліпби дипломатиялық архиконсонанттарды (тарихи бастапқы дауыссыздарды) қамтитын 35 әріптен тұрады:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Фонетика және айтылым ерекшеліктерін сақтау (Дипломатиялық бастапқы нүктелер) Диалектілік айырмашылықтарды жою үшін, біз тарихи дыбыстық ауысуларды белгілеу мақсатында архиконсонанттарды тек сөз түбірінің бірінші әрпінде ғана қолданамыз:\nḲelmäk — оғыздар Gelmäk, қарлұқ/қыпшақ тілдерінде сөйлейтіндер Kelmäk деп оқиды. Ḍurmaq — оғыздар Durmaq, қарлұқ/қыпшақ тілдерінде сөйлейтіндер Turmaq деп оқиды. Qardaş — түріктер Kardaş, әзербайжандар Gardaş, шығыс топтар Qardaş деп оқиды. Ḅar — оғыздар Var, шығыс топтар Bar деп оқиды. Jol — оғыздар/қарлұқтар Yol, қыпшақтар Jol деп оқиды. Wätän — оғыздар Vätän, шығыс топтар Wätän деп оқиды. Таңдау әдісі (Орташа түсініктілік индексі) Сөз түбірлерін қабылдау туралы шешім ОТИ (Орташа түсініктілік индексі) негізінде беріледі.\nОТИ үш негізгі тіл тармағына бөлінген он түркі тіліндегі сөздерді бағалайды:\nОғыз: Түрік, Әзербайжан, Түрікмен (3 тіл) Қарлұқ: Өзбек, Ұйғыр (2 тіл) Қыпшақ: Қазақ, Қырғыз, Қарақалпақ, Татар, Башқұрт (5 тіл) Базалық балл әр тілде сөз нұсқасының бар (✅ = 1) немесе жоқ (❌ = 0) екенін анықтау, әр тармақ үшін орташа нәтижелерді есептеу және оларды қосу арқылы алынады.\nСодан кейін қосымша Тармақаралық қамту бонусы қолданылады:\n\u0026quot;Барлығында бар\u0026quot; бонусы (+1.0): Егер бір нұсқа үш тармақтың әрқайсысында кем дегенде бір тілде болса. \u0026quot;Оғыз/Қыпшақ\u0026quot; бонусы (+0.5): Егер бір нұсқа Оғыз және Қыпшақ топтарын қамтып, Қарлұқ тобында болмаса. ОТИ = Оғыз қосындысы + Қарлұқ қосындысы + Қыпшақ қосындысы + Қамту бонусы\nОТИ таңдау шектері ОТИ \u0026gt;= 2.3: Жоғары түсініктілік жеңімпазы. Автоматты түрде қабылданады және тікелей сөздікке енгізіледі. ОТИ \u0026lt; 2.3: Төмен түсініктілік нұсқасы. Ішкі мәліметтер базасында сақталады, бірақ бұл мағына үшін басқа жоғары балл алған нұсқалар болмаса ғана қолданылады. Шынайы мысал: \u0026quot;Жел\u0026quot; түсінігі Төменде қорытынды сөздерді анықтау үшін jel, şamal және daıl сөздерінің бағалау матрицасы көрсетілген.\nТүсініктілікті бағалау матрицасы Метрика / Тіл jel şamal daıl Түрік ✅ ❌ ❌ Әзербайжан ✅ ❌ ❌ Түрікмен ✅ ✅ ❌ Өзбек ✅ ✅ ❌ Ұйғыр ✅ ✅ ❌ Қазақ ✅ ❌ ✅ Қырғыз ✅ ✅ ❌ Қарақалпақ ✅ ✅ ❌ Татар ✅ ❌ ✅ Башқұрт ✅ ❌ ✅ Оғыз қосындысы 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Қарлұқ қосындысы 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Қыпшақ қосындысы 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Барлығында бар (Бонус) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Қорытынды ОТИ балы 4.00 2.73 0.60 Қорытынды талдау және нәтижелер jel (ОТИ: 4.00): Бұл түбір он тілдің барлығында толық қамтылады (1.00 + 1.00 + 1.00) және толық отбасылық қамту үшін +1.0 бонус алады. Бірінші таңдау ретінде бірден қабылданады. şamal (ОТИ: 2.73): Кейбір тілдерде жоқ болғанына қарамастан, үш тармақты да сәтті қамтиды және +1.0 қамту бонусын алады (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Балл 2.3-тен жоғары болғандықтан, şamal да jel-мен бірге сенімді түрде қабылданады. daıl (ОТИ: 0.60): Бұл нұсқа тек Қыпшақ тармағының бір бөлігінде ғана бар (0.60). Ол тармақаралық қамтуды қамтамасыз ете алмайды, бонус алмайды және 2.3 шегінен әлдеқайда төмен қалады. Жеңімпаз сөздер тізімінен шығарылады. Қорытынды: jel және şamal сөздерінің екеуі де \u0026quot;Жел\u0026quot; түсінігін білдіретін ресми Ортатил нұсқалары ретінде даусыз қабылданады.\n","link":"https://ortatil.org/usul/kaz/","section":"usul","tags":null,"title":"Әдіс (Қазақ тілі)"},{"body":"Ортатил нәрсә ул? Ортатил — бөтен мөселман булган төрки телле халыклар өчен иң яхшы аңлашыла торган аралашу теле.\nНигез итеп нинди төрки телләр алынган? Телләр 3 диалект төркеменә бүленә: Угыз, Карлук һәм Кыпчак.\nУгыз төркеме Төрек теле Азәрбайҗан теле Төрекмән теле Кырымтатар теле Карлук төркеме Үзбәк теле Уйгыр теле Кыпчак төркеме Казакъ теле Кыргыйз теле Каракалпак теле Татар теле Башкорт теле Карачай-балкар теле Кумык теле Нугай теле Ни өчен нигездә мөселман халкы сөйләшкән төрки телләр сайланган? Мөселман төрки халыклар гарәп һәм фарсы телләренең көчле йогынтысында булган, алардан кергән сүзләрнең өлеше 50 проценттан артып китә. Әгәр чуаш яки саха (якут) кебек мөселман булмаган халыкларның телләрен кушсак, Ортатилнең аңлашылу дәрәҗәсе шактый түбәнәергә мөмкин.\nОртатил ясалма телме? Бу сорауга «әйе» дә, «юк» та дип җавап биреп була. Ортатилда башка төрки телләрдә булмаган һичнинди элемент юк. Шул ук вакытта, ул булган телләрнең берсенә дә тулысынча туры килми һәм әлегә беркемнең дә ана теле түгел. Аны җәмгыять тарафыннан кабул ителгән уртача стандарт сыйфатындагы әдәби тел белән чагыштырырга була.\nОртатил ничек формалаша? Проект биш этаптан тора:\nТел төркемнәрен формалаштыру. Әлифба һәм фонемаларны сайлау (фонетика, язу кагыйдәләре). Грамматик кагыйдәләрне сайлап алу (морфология, синтаксис). Лексиканы сайлау (семантика). Һәрбер төрки телдән берәр әдәби китапны тәрҗемә итү. Ни өчен булган төрки телләрнең берсе сайланмаган? Элек арадашчы телне сайлау буенча бәхәсләр булган. Мәсәлән:\nСөйләшүчеләр саны күп булганга күрә, төрек телен аралашу теле итеп кабул итү. Башка төрки телле халыкларга аңлашылуы иң җиңел тел дип саналган азәрбайҗан телен уртак тел итү. Угыз һәм карлук диалектларының элементлары булган үзбәк теленең хорезм диалектын куллану. Кызганычка каршы, бүгенге көндә кайбер төрки халыклар үзләрен төрки дип тоймый. Шуңа күрә без фарсы теленнән кергән «төрки» сүзен кулланабыз. «Үзбәк төрки теле» яки «казакъ төрки теле» дип атау омтылышлары уңышлы булмады. Төрек телен башка төрки халыкларга ирекле рәвештә кабул иттерү авыр, бәлки мөмкин дә түгелдер.\nТөрки халыкларның күбесе Россия империясе изүендә булган, аларга рус теле көчләп өйрәтелгән. Төрек телен мәҗбүри тагу үткәндәге изү белән бәйле тискәре ассоциацияләр тудырырга мөмкин.\nШуңа күрә иң дөрес юл — уртак, аңлашыла торган һәм нейтраль аралашу телен булдыру.\nОртатил — яңа идеямы? Юк, уртак тел ясау идеясы элек тә булган, аеруча җәдитчеләр чорында. Мәсәлән, Исмәгыйль Гаспринскийның 1839 елгы JALPI проекты. Ул вакытта мәгълүмати технологияләрнең үсмәве телнең киң танылуына каршылык тудырган.\nХәзерге мәгълүмати технологияләр бу проектны гамәлгә ашырырга мөмкинлек бирә, иншаАллаһ.\n","link":"https://ortatil.org/tss/tat/","section":"tss","tags":null,"title":"Еш бирелә торган сораулар (Татар теле)"},{"body":"Ортатил дегеніміз не? Ортатил — барлық мұсылман түркі тілдес халықтар үшін түсінуге ең оңтайлы қарым-қатынас тілі.\nНегізге қандай түркі тілдері алынды? Тілдер 3 диалектілік топқа бөлінеді: оғыз, қарлұқ және қыпшақ.\nОғыз тобы Түрік тілі Әзербайжан тілі Түрікмен тілі Қырымтатар тілі Қарлұқ тобы Өзбек тілі Ұйғыр тілі Қыпшақ тобы Қазақ тілі Қырғыз тілі Қарақалпақ тілі Татар тілі Башқұрт тілі Қарашай-балқар тілі Құмық тілі Ноғай тілі Неліктен негізінен мұсылман халқы сөйлейтін түркі тілдері таңдалды? Мұсылман түркі халықтары араб және парсы тілдерінің қатты ықпалында болған, олардан енген сөздердің үлесі 50%-дан асады. Егер чуваш немесе саха (якут) сияқты мұсылман емес халықтардың тілдерін қоссақ, Ортатилдің түсініктілік деңгейі едәуір төмендеуі мүмкін.\nОртатил жасанды тіл ме? Бұл сұраққа «иә» де, «жоқ» та деп жауап беруге болады. Ортатилде басқа түркі тілдерінде жоқ ешқандай элемент жоқ. Сонымен қатар, ол бар тілдердің ешқайсысымен толық сәйкес келмейді және әзірге ешкімнің ана тілі емес. Оны қоғам қабылдаған орташа стандарт ретіндегі әдеби тілмен салыстыруға болады.\nОртатил қалай қалыптасады? Жоба бес кезеңнен тұрады:\nТілдік топтарды қалыптастыру. Әліпби мен фонемаларды таңдау (фонетика, емле). Грамматикалық ережелерді іріктеу (морфология, синтаксис). Лексиканы таңдау (семантика). Әрбір түркі тілінен бір әдеби кітапты аудару. Неліктен бар түркі тілдерінің бірі таңдалмады? Бұрын делдал тілді таңдау туралы даулар болған. Мысалы:\nСөйлеушілер саны көп болғандықтан, түрік тілін қарым-қатынас тілі ретінде қабылдау. Басқа түркі тілдес халықтарға түсінуге ең оңай тіл деп есептелетін әзербайжан тілін ортақ тіл ету. Оғыз және қарлұқ диалектілерінің элементтері бар өзбек тілінің хорезм диалектісін қолдану. Өкінішке орай, қазіргі таңда кейбір түркі халықтары өздерін түркі деп сезінбейді. Сондықтан біз парсы тілінен енген «түркі» сөзін қолданамыз. «Өзбек түркі тілі» немесе «қазақ түркі тілі» деп атау әрекеттері сәтті болмады. Түрік тілін басқа түркі халықтарына ерікті түрде қабылдату қиын, мүмкін емес те шығар.\nТүркі халықтарының көбі Ресей империясының езгісінде болды, оларға орыс тілі зорлықпен үйретілді. Түрік тілін мәжбүрлеп таңу өткендегі езгімен байланысты жағымсыз ассоциациялар тудыруы мүмкін.\nСондықтан ең дұрыс жол — ортақ, түсінікті әрі бейтарап қарым-қатынас тілін жасау.\nОртатил — жаңа идея ма? Жоқ, ортақ тіл жасау идеясы бұрын да болған, әсіресе жәдидшілер кезеңінде. Мысалы, Исмаил Гаспринскийдің 1839 жылғы JALPI жобасы. Ол кезде ақпараттық технологиялардың дамымауы тілдің кеңінен танылуына кедергі болды.\nҚазіргі ақпараттық технологиялар бұл жобаны іске асыруға мүмкіндік береді, иншаАллах.\n","link":"https://ortatil.org/tss/kaz/","section":"tss","tags":null,"title":"Жиі қойылатын сұрақтар (Қазақ тілі)"},{"body":"Ортатил деген эмне? Ортатил – бардык мусулман түрк тилдүү элдер үчүн түшүнүүгө эң ыңгайлуу баарлашуу тили.\nНегиз катары кайсы түрк тилдери алынган? Тилдер 3 диалектилик топко бөлүнөт: огуз, карлук жана кыпчак.\nОгуз тобу Түрк тили Азербайжан тили Түркмөн тили Крым-татар тили Карлук тобу Өзбек тили Уйгур тили Кыпчак тобу Казак тили Кыргыз тили Каракалпак тили Татар тили Башкырт тили Карачай-балкар тили Кумык тили Ногой тили Эмне үчүн негизинен мусулман калкы сүйлөгөн түрк тилдери тандалган? Мусулман түрк элдери араб жана парс тилдеринин катуу таасиринде болгон, алардан кирген сөздөрдүн үлүшү 50 пайыздан ашат. Эгер чуваш же саха (якут) сыяктуу мусулман эмес элдердин тилдерин кошсок, Ортатилдин түшүнүктүүлүк деңгээли бир кыйла төмөндөшү мүмкүн.\nОртатил жасалма тилби? Бул суроого «ооба» да, «жок» да деп жооп берсе болот. Ортатилде башка түрк тилдеринде жок эч кандай элемент жок. Ошону менен бирге, ал бар тилдердин эч бирине толук дал келбейт жана азырынча эч кимдин эне тили эмес. Аны коом кабыл алган орточо стандарт катарындагы адабий тил менен салыштырууга болот.\nОртатил кантип калыптанат? Долбоор беш этаптан турат:\nТилдик топторду калыптандыруу. Алиппе менен фонемаларды тандоо (фонетика, жазуу эрежелери). Грамматикалык эрежелерди иргеп алуу (морфология, синтаксис). Лексиканы тандоо (семантика). Ар бир түрк тилинен бирден адабий китепти которуу. Долбоордун жүзөгө ашырылышы тууралуу кенен маалыматты бөлүмүнөн окуй аласыз.\nЭмне үчүн бар түрк тилдеринин бири тандалган эмес? Мурда ортомчу тилди тандоо боюнча талаш-тартыштар болгон. Мисалы:\nСүйлөгөндөрдүн саны көп болгондуктан, түрк тилин баарлашуу тили катары кабыл алуу. Башка түрк тилдүү элдерге түшүнүүгө эң оңой тил деп эсептелген азербайжан тилин орток тил кылуу. Огуз жана карлук диалектилеринин элементтери бар өзбек тилинин хорезм диалектисин колдонуу. Тилекке каршы, учурда айрым түрк элдери өздөрүн түрк деп сезбейт. Ошондуктан биз парс тилинен кирген «түркий» сөзүн колдонобуз. «Өзбек түрк тили» же «казак түрк тили» деп атоо аракеттери ийгиликтүү болгон жок. Түрк тилин башка түрк элдерине ыктыярдуу түрдө кабыл алдыруу кыйын, балким мүмкүн эместир.\nТүрк элдеринин көбү Орусия империясынын эзүүсүндө болгон, аларга орус тили зордук менен үйрөтүлгөн. Түрк тилин мажбурлап таңуу өткөндөгү эзүү менен байланыштуу жагымсыз ассоциацияларды жаратышы мүмкүн.\nОшондуктан эң туура жол — орток, түшүнүктүү жана бейтарап баарлашуу тилин түзүү.\nОртатил — жаңы идеябы? Жок, орток тил жасоо идеясы мурда эле болгон, өзгөчө жадидчилер мезгилинде. Мисалы, Исмаил Гаспринскийдин 1839-жылкы JALPI долбоору. Ал кезде маалыматтык технологиялардын өнүкпөгөндүгү тилдин кеңири таанылышына тоскоол болгон.\nАзыркы маалыматтык технологиялар бул долбоорду ишке ашырууга мүмкүнчүлүк берет, иншаАллах.\n","link":"https://ortatil.org/tss/kir/","section":"tss","tags":null,"title":"Көп берилүүчү суроолор (Кыргыз тили)"},{"body":"Ортатил тигәнебеҙ нимә? Ортатил — бөтөн мосолман булған төрки телле халыҡтар өсөн иң яҡшы аңлашылыусы аралашыу теле.\nНигеҙ итеп ниндәй төрки телдәр алынған? Телдәр 3 диалект төркөмөнә бүленә: Уғыҙ, Карлук һәм Ҡыпсаҡ.\nУғыҙ төркөмө Төрөк теле Азербайжан теле Төркмән теле Ҡырымтатар теле Карлук төркөмө Үзбәк теле Уйғыр теле Ҡыпсаҡ төркөмө Ҡаҙаҡ теле Ҡырғыҙ теле Ҡараҡалпаҡ теле Татар теле Башҡорт теле Ҡарасай-балҡар теле Ҡумыҡ теле Нуғай теле Ни өсөн нигеҙҙә мосолман халҡы һөйләшкән төрки телдәр һайланған? Мосолман төрки халыҡтар ғәрәп һәм фарсы телдәренең көслө йоғонтоһонда булған, уларҙан ингән һүҙҙәрҙең өлөшө 50 проценттан артып китә. Әгәр сыуаш йәки саха (якут) кеүек мосолман булмаған халыҡтарҙың телдәрен ҡушһаҡ, Ортатилдең аңлашылыу дәрәжәһе шаҡтай түбәнәйергә мөмкин.\nОртатил яһалма телме? Был һорауға «эйе» лә, «юҡ» та тип яуап биреп була. Ортатилда башҡа төрки телдәрҙә булмаған һис ниндәй элемент юҡ. Шул уҡ ваҡытта, ул булған телдәрҙең береһенә лә тулыһынса тура килмәй һәм әлегә бер кемдең дә ана теле түгел. Уны йәмғиәт тарафынан ҡабул ителгән уртаса стандарт сифатындағы әҙәби тел менән сағыштырырға була.\nОртатил нисек формалаша? Проект биш этаптан тора:\nТел төркөмдәрен формалаштырыу. Әлифба һәм фонемаларҙы һайлау (фонетика, яҙыу ҡағиҙәләре). Грамматик ҡағиҙәләрҙе һайлап алыу (морфология, синтаксис). Лексиканы һайлау (семантика). Һәр төрки телдән берәр әҙәби китапты тәржемә итеү. Ни өсөн булған төрки телдәрҙең береһе һайланмаған? Элек аралашыусы телде һайлау буйынса бәхәстәр булған. Мәҫәлән:\nҺөйләшеүселәр һаны күп булғанға күрә, төрөк телен аралашыу теле итеп ҡабул итеү. Башҡа төрки телле халыҡтарға аңлашылыуы иң еңел тел тип һаналған азербайжан телен уртаҡ тел итеү. Уғыҙ һәм карлук диалекттарының элементтары булған үзбәк теленең хорезм диалектын ҡулланыу. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөнгө көндә ҡайһы бер төрки халыҡтар үҙҙәрен төрки тип тоймай. Шуға күрә беҙ фарсы теленән ингән «төрки» һүҙен ҡулланабыҙ. «Үзбәк төрки теле» йәки «ҡаҙаҡ төрки теле» тип атау ынтылыштары уңышлы булманы. Төрөк телен башҡа төрки халыҡтарға ирекле рәүештә ҡабул иттереү ауыр, бәлки мөмкин дә түгелдер.\nТөрки халыҡтарҙың күбеһе Рәсәй империяһы иҙеүендә булған, уларға рус теле көсләп өйрәтелгән. Төрөк телен мәжбүри тағыу үткәндәге иҙеү менән бәйле кире ассоциациялар тыуҙырырға мөмкин.\nШуға күрә иң дөрөҫ юл — уртаҡ, аңлашыла торған һәм нейтраль аралашыу телен булдырыу.\nОртатил — яңы идеямы? Юҡ, уртаҡ тел яһау идеяһы элек тә булған, айырыуса йәдитселәр осоронда. Мәҫәлән, Исмәғил Ғаспринскийҙың 1839 йылғы JALPI проекты. Ул ваҡытта мәғлүмәти технологияларҙың үҫмәүе телдең киң танылыуына ҡаршылыҡ тыуҙырған.\nХәҙерге мәғлүмәти технологиялар был проектты тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирә, иншаАллаһ.\n","link":"https://ortatil.org/tss/bak/","section":"tss","tags":null,"title":"Көп бирелеүсе һорауҙар (Башҡорт теле)"},{"body":"Способ реализации проекта Проект включает несколько этапов:\nФормирование языковых групп. Выбор алфавита (с использованием стандарта Ортатил из 35 букв). Подбор правил грамматики (8-ступенчатая гармония). Отбор слов (Средний индекс понятности). Перевод одной книги с каждого языка на Ортатил. Алфавит состоит из 35 букв, включающих дипломатические архиконсонанты:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Сохранение фонетических особенностей (Дипломатические начальные точки) Для преодоления диалектных различий мы используем архиконсонанты только в первой букве корня слова, чтобы отметить исторические звуковые переходы:\nḲelmäk — огузы читают как Gelmäk, карлуки/кыпчаки как Kelmäk. Ḍurmaq — огузы читают как Durmaq, карлуки/кыпчаки как Turmaq. Qardaş — турки читают как Kardaş, азербайджанцы как Gardaş, восточные группы как Qardaş. Ḅar — огузы читают как Var, восточные группы как Bar. Jol — огузы/карлуки читают как Yol, кыпчаки как Jol. Wätän — огузы читают как Vätän, восточные группы как Wätän. Метод выбора (Средний индекс понятности) Решения о включении корня в словарь основываются на СИП (Средний индекс понятности).\nСИП оценивает кандидатов среди десяти основных тюркских языков, разделенных на три ветви:\nОгузская: Турецкий, Азербайджанский, Туркменский (3 языка) Карлукская: Узбекский, Уйгурский (2 языка) Кыпчакская: Казахский, Кыргызский, Каракалпакский, Татарский, Башкирский (5 языков) Базовый балл рассчитывается путем определения наличия (✅ = 1) или отсутствия (❌ = 0) варианта слова в каждом языке, вычисления среднего значения для каждой ветви и их сложения.\nЗатем применяется дополнительный Бонус межветвевого охвата:\nБонус \u0026quot;Во всех\u0026quot; (+1.0): Если вариант присутствует хотя бы в одном языке из каждой из трех ветвей. Бонус \u0026quot;Огуз/Кыпчак\u0026quot; (+0.5): Если вариант охватывает огузскую и кыпчакскую группы, но отсутствует в карлукской. СИП = Сумма Огуз + Сумма Карлук + Сумма Кыпчак + Бонус охвата\nПороговые значения СИП СИП \u0026gt;= 2.3: Высокая понятность. Принимается автоматически и включается в словарь. СИП \u0026lt; 2.3: Низкая понятность. Сохраняется во внутренней базе данных, но исключается из основного словаря, если нет других вариантов с более высоким баллом. Реальный пример: Понятие \u0026quot;Ветер\u0026quot; Ниже представлена матрица оценки кандидатов jel, şamal и daıl для определения итоговых словарных единиц.\nМатрица оценки понятности Метрика / Язык jel şamal daıl Турецкий ✅ ❌ ❌ Азербайджанский ✅ ❌ ❌ Туркменский ✅ ✅ ❌ Узбекский ✅ ✅ ❌ Уйгурский ✅ ✅ ❌ Казахский ✅ ❌ ✅ Кыргызский ✅ ✅ ❌ Каракалпакский ✅ ✅ ❌ Татарский ✅ ❌ ✅ Башкирский ✅ ❌ ✅ Сумма Огуз 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Сумма Карлук 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Сумма Кыпчак 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Бонус \u0026quot;Во всех\u0026quot; ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Итоговый СИП 4.00 2.73 0.60 Итоговый анализ и результаты jel (СИП: 4.00): Этот корень достигает абсолютного охвата во всех десяти языках (1.00 + 1.00 + 1.00) и получает бонус +1.0. Принимается как основной выбор. şamal (СИП: 2.73): Хотя он отсутствует в некоторых языках, он успешно охватывает все три ветви, получая бонус +1.0 (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). С баллом выше 2.3 şamal принимается наравне с jel. daıl (СИП: 0.60): Этот вариант встречается только внутри кыпчакской группы (0.60). Он не охватывает все ветви, не получает бонус и не проходит порог 2.3. Исключается. Заключение: И jel, и şamal принимаются как официальные варианты Ортатил для понятия \u0026quot;Ветер\u0026quot;.\n","link":"https://ortatil.org/usul/rus/","section":"usul","tags":null,"title":"Метод (Русский)"},{"body":"Что такое Ортатил? Ортатил — это наиболее понятный язык общения для всех тюркоязычных мусульман.\nКакие тюркские языки взяты за основу? Языки делятся на 3 диалектные группы: огузскую, карлукскую и кыпчакскую.\nОгузская группа Турецкий Азербайджанский Туркменский Крымскотатарский Карлукская группа Узбекский Уйгурский Кыпчакская группа Казахский Кыргызский Каракалпакский Татарский Башкирский Карачаево-балкарский Кумыкский Ногайский Почему были выбраны тюркские языки, население которых преимущественно мусульманское? Мусульманские тюркские народы находились под сильным влиянием арабского и персидского языков, и доля заимствованных из них слов составляет более 50%. Если включить немусульманские языки, такие как чувашский или якутский, средний уровень понимания Ортатила может значительно снизиться.\nЯвляется ли Ортатил искусственным языком? На этот вопрос можно ответить как «да», так и «нет». В Ортатиле нет элементов, отсутствующих в других тюркских языках. При этом он не совпадает полностью ни с одним из существующих языков, и на данный момент ни для кого не является родным. Его можно сравнить с литературным языком, который по сути является средним стандартом, принятым обществом, в то время как бытовая речь людей может от него отличаться.\nКак формируется Ортатил? Проект реализуется в пять этапов:\nФормирование языковых групп. Выбор алфавита и фонем (фонетика, правописание). Подбор грамматических правил (морфология, синтаксис). Отбор лексики (семантика). Перевод по одной литературной книге с каждого тюркского языка. Почему не был выбран один из существующих тюркских языков? В прошлом велись споры о выборе языка-посредника. Например:\nПринять в качестве языка общения турецкий, так как он имеет наибольшее число носителей. Принять в качестве общего языка азербайджанский, так как считается, что он наиболее легко понятен носителям других тюркских языков. Использовать хорезмский диалект узбекского языка, так как в нем присутствуют элементы как огузских, так и карлукских диалектов. К сожалению, в наше время некоторые тюркские народы не идентифицируют себя как тюрки. Поэтому мы используем персидское заимствование «тюрки». Попытки ввести названия вроде «узбекский тюркский» или «казахский тюркский» не увенчахом успехом. Добровольное принятие турецкого языка другими тюркскими народами затруднено, если не невозможно.\nБольшинство тюркских народов находились под гнетом Российской империи, где им принудительно навязывали русский язык. Попытки навязать турецкий язык могут вызвать ассоциации с прошлым притеснением.\nПоэтому наиболее правильный путь — создание общего, более понятного и нейтрального языка общения.\nОртатил — это новая идея? Нет, идеи создания общего языка существовали и ранее, особенно в период джадидизма. Например, проект JALPI Исмаила Гаспринского в 1839 году. Тогда неразвитость информационных технологий помешала языку получить широкое признание.\nСовременные информационные технологии позволяют легко реализовать этот проект, иншаАллах.\n","link":"https://ortatil.org/tss/rus/","section":"tss","tags":null,"title":"Часто задаваемые вопросы"},{"body":"Долбоорду жүзөгө ашыруу ыкмасы Долбоор бир нече этаптан турат:\nТилдик топторду калыптандыруу. Алиппени тандоо (35 тамгалуу Ортатил стандартын колдонуу менен). Грамматика эрежелерин тандоо (8-лик үндөштүк). Сөздөрдү тандоо (Орточо түшүнүктүүлүк индекси). Ар тилден бир китепти Ортатилге которуу. Алиппе дипломатиялык архиконсонанттарды (тарыхый баш тамгаларды) камтыган 35 тамгадан турат:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Фонетика жана айтылыш өзгөчөлүктөрүн сактоо (Дипломатиялык баш тамгалар) Диалектилер аралык айырмачылыктарды жоюу үчүн, биз тарыхый тыбыш өзгөрүүлөрүн белгилөө максатында, архиконсонанттарды сөздүн тамырынын биринчи тамгасында гана колдонобуз:\nḲelmäk — огуздар Gelmäk, карлук/кыпчактар Kelmäk деп окушат. Ḍurmaq — огуздар Durmaq, карлук/кыпчактар Turmaq деп окушат. Qardaş — түрктөр Kardaş, азербайжандар Gardaş, чыгыш тилдериндегилер Qardaş деп окушат. Ḅar — огуздар Var, чыгыш тилдериндегилер Bar деп окушат. Jol — огуздар/карлуктар Yol, кыпчактар Jol деп окушат. Wätän — огуздар Vätän, чыгыш тилдериндегилер Wätän деп окушат. Тандоо ыкмасы (Орточо түшүнүктүүлүк индекси) Сөз тамырларын кабыл алуу чечими ОТИ (Орточо түшүнүктүүлүк индекси) негизинде берилет.\nОТИ үч негизги тил бутагына бөлүнгөн он түрк тилиндеги сөздөрдү баалайт:\nОгуз: Түрк, Азербайжан, Түркмөн (3 тил) Карлук: Өзбек, Уйгур (2 тил) Кыпчак: Казак, Кыргыз, Каракалпак, Татар, Башкырт (5 тил) Базалык балл ар тилде сөз вариантынын бар же жок экенин (✅ = 1, ❌ = 0) тактоо, ар бир бутак үчүн орточо жыйынтыкты эсептөө жана аларды кошуу аркылуу алынат.\nАндан соң кошумча Бутактар аралык камтуу бонусу колдонулат:\n\u0026quot;Баарында бар\u0026quot; бонусу (+1.0): Эгерде бир вариант үч бутактын тең кеминде бир тилинде бар болсо. \u0026quot;Огуз/Кыпчак\u0026quot; бонусу (+0.5): Эгерде вариант Огуз жана Кыпчак топторун камтып, Карлук тобунда жок болсо. ОТИ = Огуз суммасы + Карлук суммасы + Кыпчак суммасы + Камтуу бонусу\nОТИ тандоо чектери ОТИ \u0026gt;= 2.3: Жогорку түшүнүктүүлүк жеңүүчүсү. Автоматтык түрдө кабыл алынат жана түз эле сөздүккө киргизилет. ОТИ \u0026lt; 2.3: Төмөнкү түшүнүктүүлүк варианты. Ички маалымат базасында сакталат, бирок бул маани үчүн башка жогорку баллдуу варианттар жок болсо гана колдонулат. Чыныгы мисал: \u0026quot;Жел\u0026quot; түшүнүгү Төмөндө жыйынтыктоочу сөздөрдү аныктоо үчүн jel, şamal жана daıl сөздөрүнүн баалоо матрицасы келтирилген.\nТүшүнүктүүлүктү баалоо матрицасы Метрика / Тил jel şamal daıl Түрк ✅ ❌ ❌ Азербайжан ✅ ❌ ❌ Түркмөн ✅ ✅ ❌ Өзбек ✅ ✅ ❌ Уйгур ✅ ✅ ❌ Казак ✅ ❌ ✅ Кыргыз ✅ ✅ ❌ Каракалпак ✅ ✅ ❌ Татар ✅ ❌ ✅ Башкырт ✅ ❌ ✅ Огуз суммасы 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Карлук суммасы 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Кыпчак суммасы 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Баарында бар (Бонус) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Жыйынтыктоочу ОТИ баллы 4.00 2.73 0.60 Жыйынтыктоочу талдоо жана жыйынтыктар jel (ОТИ: 4.00): Бул тамыр он тилдин тең бардыгында бар (1.00 + 1.00 + 1.00) жана толук камтуу үчүн +1.0 бонус алат. Негизги тандоо катары дароо кабыл алынат. şamal (ОТИ: 2.73): Айрым тилдерде жок болгонуна карабастан, үч бутакты тең ийгиликтүү камтыйт жана +1.0 камтуу бонусун алат (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Балл 2.3төн жогору болгондуктан, şamal да jel менен бирге ишенимдүү кабыл алынат. daıl (ОТИ: 0.60): Бул вариант Кыпчак бутагынын бир бөлүгүндө гана бар (0.60). Ал бутактар аралык камтууну камсыз кыла албайт жана 2.3 чегинен бир топ төмөн калат. Жеңүүчү сөздөр тизмесинен чыгарылат. Корутунду: jel жана şamal сөздөрүнүн экөө тең \u0026quot;Жел\u0026quot; түшүнүгүн туюндуруучу расмий Ортатил варианттары катары талкуусуз кабыл алынат.\n","link":"https://ortatil.org/usul/kir/","section":"usul","tags":null,"title":"Ыкма (Кыргыз тили)"},{"body":"Проектты тормошҡа ашырыу ысулы Проект бер нисә этаптан тора:\nТел төркөмдәрен формалаштырыу. Әлифбаны һайлау (35 хәрефле Ортатил стандартын ҡулланып). Грамматика ҡағиҙәләрен һайлау (8-ле аваздашлыҡ). Һүҙҙәрҙе һайлау (Уртаса аңлашылыу индексы). Һәр телдән берәр китапты Ортатилға тәржемә итеү. Әлифба дипломатик архиконсонанттарҙы (тарихи баш хәрефтәрҙе) үҙ эсенә алған 35 хәрефтән тора:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Фонетика һәм әйтелеш үҙенсәлектәрен һаҡлау (Дипломатик баш хәрефтәр) Диалекттар араһындағы айырманы бөтөрөү өсөн, беҙ тарихи тауыш үҙгәрештәрен билдәләү маҡсатынан, бары тик һүҙ тамырының беренсе хәрефендә генә архиконсонанттарҙы ҡулланабыҙ:\nḲelmäk — уғыҙҙар Gelmäk, карлук/ҡыпсаҡ телдәрендә һөйләшеүселәр Kelmäk тип уҡыйҙар. Ḍurmaq — уғыҙҙар Durmaq, карлук/ҡыпсаҡ телдәрендә һөйләшеүселәр Turmaq тип уҡыйҙар. Qardaş — төрөктәр Kardaş, азербайжандар Gardaş, көнсығыш төркөмдәр Qardaş тип уҡыйҙар. Ḅar — уғыҙҙар Var, көнсығыш төркөмдәр Bar тип уҡыйҙар. Jol — уғыҙҙар/карлуҡтар Yol, ҡыпсаҡтар Jol тип уҡыйҙар. Wätän — уғыҙҙар Vätän, көнсығыш төркөмдәр Wätän тип уҡыйҙар. Һайлау ысулы (Уртаса аңлашылыу индексы) Һүҙ тамырҙарын ҡабул итеү ҡарары УАИ (Уртаса аңлашылыу индексы) нигеҙендә бирелә.\nУАИ өс төп тел тармағына бүленгән ун төрки телдәге һүҙҙәрҙе баһалай:\nУғыҙ: Төрөк, Азербайжан, Төркмән (3 тел) Карлук: Үзбәк, Уйғыр (2 тел) Ҡыпсаҡ: Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ, Ҡараҡалпаҡ, Татар, Башҡорт (5 тел) Төп балл һәр телдә һүҙ вариантын табыу (✅ = 1) йәки юҡлығын (❌ = 0) билдәләп, һәр тармаҡ өсөн уртаса күрһәткестәрҙе иҫәпләп һәм уларҙы ҡушып алына.\nАнан һуң өҫтәмә Тармаҡ-ара ҡаплау бонусы ҡулланыла:\n\u0026quot;Барлыҡ тармаҡтарҙа\u0026quot; бонусы (+1.0): Әгәр вариант өс тармаҡтың һәр береһендә кәмендә бер телдә булһа. \u0026quot;Уғыҙ/Ҡыпсаҡ\u0026quot; бонусы (+0.5): Әгәр вариант Уғыҙ һәм Ҡыпсаҡ төркөмдәрен ҡаплап, Карлук төркөмөндә булмаһа. УАИ = Уғыҙ суммаһы + Карлук суммаһы + Ҡыпсаҡ суммаһы + Ҡаплау бонусы\nУАИ һайлау сиктәре УАИ \u0026gt;= 2.3: Юғары аңлашылыулы еңеүсе. Автоматик рәүештә ҡабул ителә һәм туранан-тура һүҙлеккә индерелә. УАИ \u0026lt; 2.3: Түбән аңлашылыулы вариант. Эске мәғлүмәт базаһында һаҡлана, ләкин был мәғәнә өсөн башҡа юғары балллы варианттар булмаһа ғына ҡулланыла. Сынбарлыҡтағы миҫал: \u0026quot;Ел\u0026quot; төшөнсәһе Түбәндә йомғаҡлау һүҙҙәрен билдәләү өсөн jel, şamal һәм daıl һүҙҙәренең баһалау матрицаһы килтерелгән.\nАңлашылыуҙы баһалау матрицаһы Метрик / Тел jel şamal daıl Төрөк ✅ ❌ ❌ Азербайжан ✅ ❌ ❌ Төркмән ✅ ✅ ❌ Үзбәк ✅ ✅ ❌ Уйғыр ✅ ✅ ❌ Ҡаҙаҡ ✅ ❌ ✅ Ҡырғыҙ ✅ ✅ ❌ Ҡараҡалпаҡ ✅ ✅ ❌ Татар ✅ ❌ ✅ Башҡорт ✅ ❌ ✅ Уғыҙ суммаһы 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Карлук суммаһы 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Ҡыпсаҡ суммаһы 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Барлыҡ тармаҡтарҙа (Бонус) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Йомғаҡлау УАИ баллы 4.00 2.73 0.60 Йомғаҡлау анализы һәм һөҙөмтәләр jel (УАИ: 4.00): Был тамыр ун телдә лә абсолют тулылыҡҡа ирешә (1.00 + 1.00 + 1.00) һәм тулы ғаилә ҡапламы өсөн +1.0 бонус ала. Беренсе һайлау булараҡ шунда уҡ ҡабул ителә. şamal (УАИ: 2.73): Төрөк, азербайжан, ҡаҙаҡ, татар һәм башҡорт телдәрендә булмаһа ла, ҡалған телдәрҙә көслө ҡаплау бар. Өс тармаҡты ла уңышлы ҡаплағанға күрә, ул +1.0 тармаҡ-ара ҡаплау бонусы ала (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Балл 2,3-тән юғары булғаны өсөн, şamal да jel менән бергә ҡабул ителә. daıl (УАИ: 0.60): Был вариант бары тик Ҡыпсаҡ тармағының бер өлөшөндә генә бар (0.60). Ул тармаҡ-ара ҡаплау бирмәй, бонус алмай һәм 2,3 сигенән ераҡ ҡала. Ул еңеүсе һүҙҙәр исемлегенән төшөп ҡала. Йомғаҡлау: jel һәм şamal һүҙҙәренең икеһе лә \u0026quot;Ел\u0026quot; төшөнсәһен аңлатыусы рәсми Ортатил варианттары булараҡ бәхәсһеҙ ҡабул ителә.\n","link":"https://ortatil.org/usul/bak/","section":"usul","tags":null,"title":"Ысул (Башҡорт теле)"},{"body":"Проектны гамәлгә ашыру ысулы Проект берничә этаптан тора:\nТел төркемнәрен формалаштыру. Әлифбаны сайлау (35 хәрефле Ортатил стандартын кулланып). Грамматика кагыйдәләрен сайлау (8-ле аваздашлык). Сүзләрне сайлау (Уртача аңлашылу индексы). Һәр телдан берәр китапны Ортатилга тәрҗемә итү. Әлифба дипломатик архиконсонантларны (тарихи баш хәрефләрне) үз эченә алган 35 хәрефтән тора:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z Фонетика һәм әйтелеш үзенчәлекләрен саклау (Дипломатик баш хәрефләр) Диалектлар арасындагы аерманы бетерү өчен, без тарихи тавыш үзгәрешләрен билгеләү максатыннан, бары тик сүз тамырының беренче хәрефендә генә архиконсонантларны кулланабыз:\nḲelmäk — угызлар Gelmäk, карлук/кыпчак телләрендә сөйләшүчеләр Kelmäk дип укыйлар. Ḍurmaq — угызлар Durmaq, карлук/кыпчак телләрендә сөйләшүчеләр Turmaq дип укыйлар. Qardaş — төрекләр Kardaş, азәрбайҗаннар Gardaş, көнчыгыш төркемнәр Qardaş дип укыйлар. Ḅar — угызлар Var, көнчыгыш төркемнәр Bar дип укыйлар. Jol — угызлар/карлуклар Yol, кыпчаклар Jol дип укыйлар. Wätän — угызлар Vätän, көнчыгыш төркемнәр Wätän дип укыйлар. Сайлау ысулы (Уртача аңлашылу индексы) Сүз тамырларын кабул итү карары УАИ (Уртача аңлашылу индексы) нигезендә бирелә.\nУАИ өч төп тел тармагына бүленгән ун төрки телдәге сүзләрне бәяли:\nУгыз: Төрек, Азәрбайҗан, Төрекмән (3 тел) Карлук: Үзбәк, Уйгыр (2 тел) Кыпчак: Казакъ, Кыргыйз, Каракалпак, Татар, Башкорт (5 тел) Төп балл һәр телдә сүз вариантын табу (✅ = 1) яки юклыгын (❌ = 0) билгеләп, һәр тармак өчен уртача күрсәткечләрне исәпләп һәм аларны кушып алына.\nАннан соң өстәмә Тармакара каплау бонусы кулланыла:\n\u0026quot;Барлык тармакларда\u0026quot; бонусы (+1.0): Әгәр вариант өч тармакның һәрберсендә кимендә бер телдә булса. \u0026quot;Угыз/Кыпчак\u0026quot; бонусы (+0.5): Әгәр вариант Угыз һәм Кыпчак төркемнәрен каплап, Карлук төркемендә булмаса. УАИ = Угыз суммасы + Карлук суммасы + Кыпчак суммасы + Каплау бонусы\nУАИ сайлау чикләре УАИ \u0026gt;= 2.3: Югары аңлашылулы җиңүче. Автоматик рәвештә кабул ителә һәм турыдан-туры сүзлеккә кертелә. УАИ \u0026lt; 2.3: Түбән аңлашылулы вариант. Эчке мәгълүмат базасында саклана, ләкин бу мәгънә өчен башка югары балллы вариантлар булмаса гына кулланыла. Чынбарлыктагы мисал: \u0026quot;Җил\u0026quot; төшенчәсе Түбәндә йомгаклау сүзләрен билгеләү өчен jel, şamal һәм daıl сүзләренең бәяләнү матрицасы китерелгән.\nАңлашылуны бәяләү матрицасы Метрик / Тел jel şamal daıl Төрек ✅ ❌ ❌ Азәрбайҗан ✅ ❌ ❌ Төрекмән ✅ ✅ ❌ Үзбәк ✅ ✅ ❌ Уйгыр ✅ ✅ ❌ Казакъ ✅ ❌ ✅ Кыргыйз ✅ ✅ ❌ Каракалпак ✅ ✅ ❌ Татар ✅ ❌ ✅ Башкорт ✅ ❌ ✅ Угыз суммасы 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) Карлук суммасы 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) Кыпчак суммасы 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) Барлык тармакларда (Бонус) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) Йомгаклау УАИ баллы 4.00 2.73 0.60 Йомгаклау анализы һәм нәтиҗәләр jel (УАИ: 4.00): Бу тамыр ун телдә дә абсолют тулылыкка ирешә (1.00 + 1.00 + 1.00) һәм тулы гаилә капламы өчен +1.0 бонус ала. Беренчел сайлау буларак шунда ук кабул ителә. şamal (УАИ: 2.73): Төрек, азәрбайҗан, казакъ, татар һәм башкорт телләрендә булмаса да, калган телләрдә көчле каплау бар. Өч тармакны да уңышлы каплаганга күрә, ул +1.0 тармакара каплау бонусы ала (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Балл 2.3тән югары булганы өчен, şamal да jel белән бергә кабул ителә. daıl (УАИ: 0.60): Бу вариант бары тик Кыпчак тармагының бер өлешендә генә бар (0.60). Ул тармакара каплау бирми, бонус алмый һәм 2.3 чигеннән ерак кала. Ул җиңүче сүзләр исемлегеннән төшеп кала. Йомгаклау: jel һәм şamal сүзләренең икесе дә \u0026quot;Җил\u0026quot; төшенчәсен аңлатучы рәсми Ортатил вариантлары буларак бәхәссез кабул ителә.\n","link":"https://ortatil.org/usul/tat/","section":"usul","tags":null,"title":"Ысул (Татар теле)"},{"body":"لايىھەنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۇسۇلى لايىھە بىر قانچە باسقۇچتىن ئىبارەت:\nتىل گۇرۇپپىلىرىنى شەكىللەندۈرۈش. ئەلىفبەنى تاللاش (35 ھەرپلىك ئورتا تىل ئۆلچىمىنى ئىشلىتىپ). گرامماتىكا قائىدىلىرىنى تاللاش (8-يوللۇق ئاھاڭداشلىق). سۆزلەرنى تاللاش (ئوتتۇرىچە چۈشىنىشلىك بولۇش كۆرسەتكۈچى). ھەر بىر تىلدىن بىر كىتابنى ئورتا تىلغا تەرجىمە قىلىش. ئەلىفبە دىپلوماتىك ئارخىكونسونانتلارنى (تارىخىي ئۈندەشلەرنى) ئۆز ئىچىگە ئالغان 35 ھەرپتىن تەركىب تاپقان:\nA a Ä ä B b Ḅ ḅ C c Ç ç D d Ḍ ḍ E e F f G g Ğ ğ H h I ı İ i J j K k Ḳ ḳ L l M m N n Ñ ñ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş T t U u Ü ü W w Y y Z z فونېتىكا ۋە تەلەپپۇز ئالاھىدىلىكلىرىنى قوغداش (دىپلوماتىك باشلىنىش نۇقتىلىرى) دىئالېكتلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تۈگىتىش ئۈچۈن، بىز پەقەت ئۆزەك سۆزنىڭ بىرىنچى ھەرپىدىلا ئارخىكونسونانتلارنى ئىشلىتىپ، تارىخىي ئاۋاز ئۆزگىرىشلىرىنى بەلگىلەيمىز:\nḲelmäk — ئوغۇز تىلىدىكىلەر Gelmäk, قارلۇق/قىپچاق تىلىدىكىلەر Kelmäk دەپ ئوقۇيدۇ. Ḍurmaq — ئوغۇز تىلىدىكىلەر Durmaq, قارلۇق/قىپچاق تىلىدىكىلەر Turmaq دەپ ئوقۇيدۇ. Qardaş — تۈركلەر Kardaş, ئەزەربەيجانلار Gardaş, شەرقىي تىللاردىكىلەر Qardaş دەپ ئوقۇيدۇ. Ḅar — ئوغۇزلار Var, شەرقىي تىللاردىكىلەر Bar دەپ ئوقۇيدۇ. Jol — ئوغۇز/قارلۇقلار Yol, قىپچاقلار Jol دەپ ئوقۇيدۇ. Wätän — ئوغۇزلار Vätän, شەرقىي تىللاردىكىلەر Wätän دەپ ئوقۇيدۇ. تاللاش ئۇسۇلى (ئوتتۇرىچە چۈشىنىشلىك بولۇش كۆرسەتكۈچى) سۆزنى لۇغەتكە قوبۇل قىلىش توغرىسىدىكى قارار OÇK (ئوتتۇرىچە چۈشىنىشلىك بولۇش كۆرسەتكۈچى) گە ئاساسلىنىدۇ.\nOÇK ئۈچ ئاساسلىق تۈركىي تىل تارمىقىغا بۆلۈنگەن ئون تىلنى باھالايدۇ:\nئوغۇز: تۈرك، ئەزەربەيجان، تۈركمەن (3 تىل) قارلۇق: ئۆزبېك، ئۇيغۇر (2 تىل) قىپچاق: قازاق، قىرغىز، قاراقالپاق، تاتار، باشقۇرت (5 تىل) بۇ ئاساسىي نومۇر ھەر بىر تىلدا سۆزنىڭ بار-يوقلۇقىنى (✅ = 1, ❌ = 0) تەكشۈرۈش ئارقىلىق ھېسابلىنىدۇ، ھەر بىر تارماقنىڭ ئوتتۇرىچە نومۇرى يىغىلىدۇ.\nئاندىن قوشۇمچە تارماقلار ئارا قاپلاش مۇكاپاتى قوشۇلىدۇ:\n\u0026quot;ھەممىلا يەردە\u0026quot; مۇكاپاتى (+1.0): ئەگەر بىر سۆز ھەر ئۈچ تارماقتىكى كەم دېگەندە بىر تىلدا مەۋجۇت بولسا. \u0026quot;ئوغۇز/قىپچاق\u0026quot; مۇكاپاتى (+0.5): ئەگەر سۆز ئوغۇز ۋە قىپچاقتا بولۇپ، قارلۇقتا بولمىسا. OÇK = ئوغۇز ئوتتۇرىچىسى + قارلۇق ئوتتۇرىچىسى + قىپچاق ئوتتۇرىچىسى + قاپلاش مۇكاپاتى\nOÇK تاللاش ئۆلچىمى OÇK \u0026gt;= 2.3: يۇقىرى چۈشىنىشلىك غەلىبە. ئاپتوماتىك قوبۇل قىلىنىدۇ ۋە بىۋاسىتە لۇغەتكە كىرگۈزىلىدۇ. OÇK \u0026lt; 2.3: تۆۋەن چۈشىنىشلىك ۋارىيانت. ئىچكى سانلىق مەلۇماتتا ساقلىنىدۇ، ئەمما باشقا تاللاش بولمىسا ئاندىن قوبۇل قىلىنىدۇ. رېئال مىسال: \u0026quot;شامال\u0026quot; تۇيغۇسى تۆۋەندە jel، şamal ۋە daıl سۆزلىرىنىڭ باھالىنىش ماترىساسى كۆرسىتىلدى.\nچۈشىنىشلىك بولۇشنى باھالاش ماترىساسى كۆرسەتكۈچ / تىل jel şamal daıl تۈرك ✅ ❌ ❌ ئەزەربەيجان ✅ ❌ ❌ تۈركمەن ✅ ✅ ❌ ئۆزبېك ✅ ✅ ❌ ئۇيغۇر ✅ ✅ ❌ قازاق ✅ ❌ ✅ قىرغىز ✅ ✅ ❌ قاراقالپاق ✅ ✅ ❌ تاتار ✅ ❌ ✅ باشقۇرت ✅ ❌ ✅ ئوغۇز ئوتتۇرىچىسى 1.00 (3/3) 0.33 (1/3) 0.00 (0/3) قارلۇق ئوتتۇرىچىسى 1.00 (2/2) 1.00 (2/2) 0.00 (0/2) قىپچاق ئوتتۇرىچىسى 1.00 (5/5) 0.40 (2/5) 0.60 (3/5) ھەممىلا يەردە (مۇكاپات) ✅ (+1.0) ✅ (+1.0) ❌ (+0.0) ئاخىرقى OÇK نومۇرى 4.00 2.73 0.60 ئاخىرقى ئانالىز ۋە نەتىجە jel (OÇK: 4.00): بۇ سۆز ئون تىلنىڭ ھەممىسىدە بار (1.00 + 1.00 + 1.00) ۋە +1.0 مۇكاپات ئالىدۇ. ئاساسلىق تاللاش سۈپىتىدە دەرھال قوبۇل قىلىنىدۇ. şamal (OÇK: 2.73): بەزى تىللاردا بولمىسىمۇ، ئۈچ تارماقنىڭ ھەممىسىدە بار بولغانلىقى ئۈچۈن +1.0 قاپلاش مۇكاپاتىغا ئېرىشىدۇ (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). 2.3 تىن يۇقىرى بولغانلىقى ئۈچۈن، şamal سۆزىمۇ jel بىلەن بىرگە قوبۇل قىلىنىدۇ. daıl (OÇK: 0.60): بۇ پەقەت قىپچاق تارمىقىنىڭ بىر قىسمىدا بار (0.60). تارماقلار ئارا قاپلىمىغا ئىگە ئەمەس ۋە نومۇرى 2.3 تىن تۆۋەن بولغانلىقى ئۈچۈن، قوبۇل قىلىنمايدۇ. يەكۈن: jel ۋە şamal سۆزلىرى \u0026quot;شامال\u0026quot; مەنىسىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئورتا تىلنىڭ رەسمىي سۆزلىرى دەپ قوبۇل قىلىندى.\n","link":"https://ortatil.org/usul/uig/","section":"usul","tags":null,"title":"ئۇسۇل (ئۇيغۇرچە)"},{"body":"ئورتا تىل (Ortatil) دېگەن نېمە؟ ئورتا تىل بارلىق مۇسۇلمان تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان خەلقلەر ئۈچۈن چۈشىنىشكە ئەڭ قولايلىق ئالاقە تىلىدۇر.\nئاساسىي قىلىپ قايسى تۈركىي تىللار قوبۇل قىلىنىدۇ؟ تىللار 3 دىئالېكت گۇرۇپپىسىغا بۆلۈنىدۇ: ئوغۇز، قارلۇق ۋە قىپچاق.\nئوغۇز گۇرۇپپىسى تۈرك تىلى ئەزەربەيجان تىلى تۈركمەن تىلى قىرىم تاتار تىلى قارلۇق گۇرۇپپىسى ئۆزبېك تىلى ئۇيغۇر تىلى قىپچاق گۇرۇپپىسى قازاق تىلى قىرغىز تىلى قاراقالپاق تىلى تاتار تىلى باشقۇرت تىلى قارايچاي-بالقار تىلى قۇمۇق تىلى نوغاي تىلى نېمىشقا ئاساسەن مۇسۇلمان ئاھالىسى سۆزلىشىدىغان تۈركىي تىللار تاللانغان؟ مۇسۇلمان تۈركىي خەلقلەر ئەرەب ۋە پارس تىللىرىنىڭ كۈچلۈك تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇپ، بۇ تىللاردىن كىرگەن سۆزلەرنىڭ نىسبىتى %50 تىن ئاشىدۇ. ئەگەر چۇۋاش ياكى ساخا (ياقۇت) قاتارلىق مۇسۇلمان بولمىغان خەلقلەرنىڭ تىللىرىنىمۇ قوشساق، ئورتا تىلنىڭ چۈشىنىشلىك بولۇش دەرىجىسى كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلەپ كېتىشى مۇمكىن.\nئورتا تىل سۈنئىي تىلمۇ؟ بۇ سوئالغا «ھەئە» دەپمۇ، «ياق» دەپمۇ جاۋاب بەرگىلى بولىدۇ. ئورتا تىلدا باشقا تۈركىي تىللاردا يوق ھېچقانداق ئېلېمېنت يوق. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۇ ھازىرقى بار بولغان تىللارنىڭ ھېچقايسىسى بىلەن تولۇق ئوخشىمايدۇ ۋە ھازىرچە ھېچكىمنىڭ ئانا تىلى ئەمەس. ئۇنى جەمئىيەت تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنغان ئوتتۇرىچە ئۆلچەم سۈپىتىدە ئەدەبىي تىل بىلەن سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ.\nئورتا تىل قانداق شەكىللىنىدۇ؟ لايىھە بەش باسقۇچتىن ئىبارەت:\nتىل گۇرۇپپىلىرىنى شەكىللەندۈرۈش. ئەلىفبە ۋە فونېمىلارنى تاللاش (فونېتىكا، ئىملا). گرامماتىكىلىق قائىدىلەرنى تاللاش (مورفولوگىيە، سىنتاكسىس). لېكسىكىنى تاللاش (سېمانتىكا). ھەر بىر تۈركىي تىلدىن بىر ئەدەبىي كىتابنى تەرجىمە قىلىش. نېمىشقا ھازىرقى تۈركىي تىللارنىڭ بىرى تاللانمىدى؟ ئىلگىرى ۋاسىتىچى تىلنى تاللاش توغرىسىدا تالاش-تارتىشلار بولغان. مەسىلەن:\nسۆزلىشىدىغانلار سانى كۆپ بولغانلىقى ئۈچۈن تۈرك تىلىنى ئالاقە تىلى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش. باشقا تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان خەلقلەر ئۈچۈن چۈشىنىشكە ئەڭ ئاسان تىل دەپ قارالغانلىقى ئۈچۈن ئەزەربەيجان تىلىنى ئورتاق تىل قىلىش. ئوغۇز ۋە قارلۇق دىئالېكتلىرىنىڭ ئېلېمېنتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۆزبېك تىلىنىڭ خوارەزم دىئالېكتىدىن پايدىلىنىش. ئەپسۇسكى، ھازىرقى دەۋردە بەزى تۈركىي خەلقلەر ئۆزلىرىنى تۈرك دەپ ھېس قىلمايدۇ. شۇڭلاشقا بىز پارس تىلىدىن كىرگەن «تۈركىي» سۆزىنى ئىشلىتىمىز. «ئۆزبېك تۈرك تىلى» ياكى «قازاق تۈرك تىلى» دەپ ئاتاشقا ئۇرۇنۇشلار ئۇتۇقلۇق بولمىدى. تۈرك تىلىنى باشقا تۈركىي خەلقلەرگە ئىختىيارىي شەكىلدە قوبۇل قىلدۇرۇش تەس، بەلكىم مۇمكىن ئەمەستۇر.\nتۈركىي خەلقلەرنىڭ كۆپىنچىسى رۇسىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ زۇلمى ئاستىدا بولۇپ، ئۇلارغا رۇس تىلى زورلاپ ئۆگىتىلگەن. تۈرك تىلىنى مەجبۇرىي تətbiq قىلىش ئۆتمۈشتىكى زۇلۇم بىلەن مۇناسىۋەتلىك يېقىمسىز assosiasiyalarni پەيدا قىلىشى مۇمكىن.\nشۇڭلاشقا ئەڭ توغرا يول — ئورتاق، چۈشىنىشلىك ۋە نېيترال ئالاقە تىلى يارىتىشتۇر.\nئورتا تىل يېڭى ئىدىيەمۇ؟ ياق، ئورتاق تىل يارىتىش ئىدىيەسى ئىلگىرىمۇ، بولۇپمۇ جەدىدچىلىك دەۋرىدە مەۋجۇت بولغان. مەسىلەن، ئىسمائىل گازپىرالىنىڭ 1839-يىلدىكى JALPI لايىھەسى. ئۇ ۋاقىتتا ئۇچۇر تېخنىكىلىرىنىڭ تەرەققىي قىلمىغانلىقى تىلنىڭ كەڭ تونۇلۇشىغا توسالغۇ بولغان.\nھازىرقى ئۇچۇر تېخنىكىلىرى بۇ لايىھەنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشقا ئىمكانىيەت بېرىدۇ، ئىنشائاللاھ.\n","link":"https://ortatil.org/tss/uig/","section":"tss","tags":null,"title":"كۆپ سورىلىدىغان سوئاللار"},{"body":"Ortatil Tärcümanı web sahifası işlämäyä başladı: https://tarcuman.ortatil.org\nTärcüman şu anda köp jañı. Tärcümalar nuqsanlı bola bilär. Tärcüman örnäk üçün hizmät etär.\n","link":"https://ortatil.org/janiliqlar/ortatil-tarcumani/","section":"janiliqlar","tags":null,"title":"Ortatil Tärcümanı işlämäktä"},{"body":"","link":"https://ortatil.org/categories/","section":"categories","tags":null,"title":"Categories"},{"body":"","link":"https://ortatil.org/series/","section":"series","tags":null,"title":"Series"},{"body":"","link":"https://ortatil.org/tags/","section":"tags","tags":null,"title":"Tags"}]