Tez-tez verilən suallar (Azərbaycan dili)
Ortatil nədir?
Ortatil bütün müsəlman olan türkdilli xalqlar üçün ən yaxşı anlaşılan ünsiyyət dilidir.
Əsas kimi hansı türk dilləri qəbul edilir?
Dillər 3 dialekt qrupuna bölünür: Oğuz, Qarluq və Qıpçaq.
- Oğuz qrupu
- Türk dili
- Azərbaycan dili
- Türkmən dili
- Krımtatar dili
- Qarluq qrupu
- Özbək dili
- Uyğur dili
- Qıpçaq qrupu
- Qazax dili
- Qırğız dili
- Qaraqalpaq dili
- Tatar dili
- Başqırd dili
- Qaraçay-balkar dili
- Kumıq dili
- Noqay dili
Niyə əsasən müsəlman əhalinin danışdığı türk dilləri seçilib?
Müsəlman türk xalqları ərəb və fars dillərinin güclü təsiri altında olmuşdur və bu dillərdən alınmış sözlərin payı 50%-dən çoxdur. Əgər çuvaş və ya saxa (yakut) kimi müsəlman olmayan xalqların dillərini də əlavə etsək, Ortatilin anlaşıqlılıq səviyyəsi əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşə bilər.
Ortatil süni dildirmi?
Bu suala həm "bəli", həm də "xeyr" deyə cavab vermək olar. Ortatildə digər türk dillərində olmayan heç bir element yoxdur. Eyni zamanda, o, mövcud dillərin heç biri ilə tam üst-üstə düşmür və hələlik heç kəsin ana dili deyil. Onu cəmiyyət tərəfindən qəbul edilmiş orta standart kimi ədəbi dil ilə müqayisə etmək olar.
Ortatil necə formalaşır?
Layihə beş mərhələdən ibarətdir:
- Dil qruplarının formalaşdırılması.
- Əlifba və fonemlərin seçilməsi (fonetika, orfoqrafiya).
- Qrammatik qaydaların seçilməsi (morfologiya, sintaksis).
- Leksikanın seçilməsi (semantika).
- Hər bir türk dilindən bir ədəbi kitabın tərcümə edilməsi.
Niyə mövcud türk dillərinin biri seçilmədi?
Keçmişdə vasitəçi dilin seçilməsi ilə bağlı mübahisələr olub. Məsələn:
- Danışanların sayı çox olduğu üçün türk dilini ünsiyyət dili kimi qəbul etmək.
- Digər türkdilli xalqlar üçün ən asan anlaşılan dil hesab edildiyi üçün Azərbaycan dilini ortaq dil etmək.
- Oğuz və qarluq dialektlərinin elementlərini özündə birləşdirən özbək dilinin xarəzm dialektindən istifadə etmək.
Təəssüf ki, müasir dövrdə bəzi türk xalqları özlərini türk kimi hiss etmirlər. Ona görə də biz fars dilindən keçmiş "türki" sözündən istifadə edirik. "Özbək türk dili" və ya "qazax türk dili" kimi adlandırma cəhdləri uğurlu olmayıb. Türk dilini digər türk xalqlarına könüllü şəkildə qəbul etdirmək çətindir, bəlkə də qeyri-mümkündür.
Türk xalqlarının əksəriyyəti Rusiya imperiyasının zülmü altında olub, onlara rus dili zorla öyrədilib. Türk dilini məcburi şəkildə tətbiq etmək keçmişdəki zülmlə bağlı xoşagəlməz assosiasiyalar yarada bilər.
Ona görə də ən doğru yol — ortaq, anlaşıqlı və neytral ünsiyyət dili yaratmaqdır.
Ortatil yeni ideyadır?
Xeyr, ortaq dil yaratmaq ideyası əvvəllər də, xüsusilə cədidçilik dövründə mövcud olub. Məsələn, İsmayıl Qaspıralının 1839-cu ildəki JALPI layihəsi. O vaxt informasiya texnologiyalarının inkişaf etməməsi dilin geniş tanınmasına mane olmuşdur.
Müasir informasiya texnologiyaları bu layihəni həyata keçirməyə imkan verir, inşallah.