Kóp soralatın sorawlar (Qaraqalpaq tili)

Ortatil degen ne?

Ortatil barlıq musulman bolǵan túrki tildi xalıqlar ushın eń jaqsı túsiniwli baylanıs tili.

Negiz retinde qaysı túrk tilleri qabıl etiledi?

Tiller 3 dialekt gruppasına bólinedi: Oǵız, Qarluq hám Qıpshaq.

• Oǵız gruppası
  • Túrk tili
  • Ázerbayjan tili
  • Túrkmen tili
  • Qırım-tatar tili
• Qarluq gruppası
  • Ózbek tili
  • Uyǵır tili
• Qıpshaq gruppası
  • Qazaq tili
  • Qırǵız tili
  • Qaraqalpaq tili
  • Tatar tili
  • Bashqırt tili
  • Qaraashay-balkar tili
  • Qumıq tili
  • Noǵay tili

Nedeń negizinen musulman xalqı sóyleytin túrk tilleri tańlanǵan?

Musulman túrk xalıqları arab hám parsı tilleriniń qattı tásirinde bolǵan, olardan kirgen sózlerdiń úlesi 50 payızdan asadı. Eger chuvash yamasa saxa (yakut) sıyaqlı musulman emes xalıqlardıń tillerin qossaq, Ortatildiń túsiniwli bolıw dárejesi bir qıylı tómenlewi múmkin.

Ortatil jasama til be?

Bul sorawǵa «iyá» de, «joq» ta dep juwap berse boladı. Ortatilde basqa túrk tillerinde joq hesh qanday element joq. Sol menen birge, ol bar tillerdiń hesh qaysısına tolıq dál kelmeydi hám házirshe hesh kimniń ana tili emes. Onı qam (jámiyet) qabıl etken ortasha standart retindegi ádebiy til menen salıstırıwǵa boladı.

Ortatil qalay qáliplesedi?

Joba bes basqıshtan turadı:

1. Tildik gruppalardı qáliplestiriw.
2. Álippe menen fonemalardı tańlaw (fonetika, jazıw erejeleri).
3. Grammatikalıq erejelerdi irgep alıw (morfologiya, sintaksis).
4. Leksikanı tańlaw (semantika).
5. Hár bir túrk tilinen birden ádebiy kitaptı awdarıw.

Nedeń bar túrk tilleriniń biri tańlanǵan emes?

Aldın ortashı tildi tańlaw boyınsha talas-tartıslar bolǵan. Mısalı:

1. Sóyleytinlerdiń sanı kóp bolǵanlıqtan, túrk tilin baylanıs tili retinde qabıl etiw.
2. Basqa túrk tildi xalıqlarǵa túsiniwge eń ońay til dep esaplanǵan ázerbayjan tilin ortaq til qılıw.
3. Oǵız hám qarluq dialektleriniń elementleri bar ózbek tiliniń xorezm dialektin qollanıw.

Tilekke qarsı, házirde ayırım túrk xalıqları ózlerin túrk dep sezbeydi. Sonlıqtan biz parsı tilinen kirgen «túrkiy» sózin qollanamız. «Ózbek túrk tili» yamasa «qazaq túrk tili» dep ataw háreketleri tabıslı bolǵan joq. Túrk tilin basqa túrk xalıqlarına ıqtıyarlı túrde qabıl aldırıw qıyın, bálkim múmkin emestir.

Túrk xalıqlarınıń kóbi Rusiya imperiyasınıń ezgiwinde bolǵan, alarǵa orıs tili zorlıq menen úyretilgen. Túrk tilin májbúrlep tańıw ótkergendegi ezgiw menen baylanıslı jaǵımsız assotsiatsiyalardı jaratıwı múmkin.

Sonlıqtan eń tuwrı jol — ortaq, túsiniwli hám beytarap baylanıs tilin jaratıw.

Ortatil — jańa ideya ba?

Joq, ortaq til jasaw ideyası aldın da bolǵan, ásirese jadidshiler mezgilinde. Mısalı, Ismayıl Gasprinskiydiń 1839-jılǵı JALPI jobası. Ol gezde maǵlıwmatlıq texnologiyalardıń rawajlanpaǵanlıǵı tildiń keńnen tanılıwına tosıq bolǵan.

Házirgi maǵlıwmatlıq texnologiyalar bul jobanı iske asırıwǵa múmkinshilik beredi, inshaAllah.