Көп берилүүчү суроолор (Кыргыз тили)
Ортатил деген эмне?
Ортатил – бардык мусулман түрк тилдүү элдер үчүн түшүнүүгө эң ыңгайлуу баарлашуу тили.
Негиз катары кайсы түрк тилдери алынган?
Тилдер 3 диалектилик топко бөлүнөт: огуз, карлук жана кыпчак.
- Огуз тобу
- Түрк тили
- Азербайжан тили
- Түркмөн тили
- Крым-татар тили
- Карлук тобу
- Өзбек тили
- Уйгур тили
- Кыпчак тобу
- Казак тили
- Кыргыз тили
- Каракалпак тили
- Татар тили
- Башкырт тили
- Карачай-балкар тили
- Кумык тили
- Ногой тили
Эмне үчүн негизинен мусулман калкы сүйлөгөн түрк тилдери тандалган?
Мусулман түрк элдери араб жана парс тилдеринин катуу таасиринде болгон, алардан кирген сөздөрдүн үлүшү 50 пайыздан ашат. Эгер чуваш же саха (якут) сыяктуу мусулман эмес элдердин тилдерин кошсок, Ортатилдин түшүнүктүүлүк деңгээли бир кыйла төмөндөшү мүмкүн.
Ортатил жасалма тилби?
Бул суроого «ооба» да, «жок» да деп жооп берсе болот. Ортатилде башка түрк тилдеринде жок эч кандай элемент жок. Ошону менен бирге, ал бар тилдердин эч бирине толук дал келбейт жана азырынча эч кимдин эне тили эмес. Аны коом кабыл алган орточо стандарт катарындагы адабий тил менен салыштырууга болот.
Ортатил кантип калыптанат?
Долбоор беш этаптан турат:
- Тилдик топторду калыптандыруу.
- Алиппе менен фонемаларды тандоо (фонетика, жазуу эрежелери).
- Грамматикалык эрежелерди иргеп алуу (морфология, синтаксис).
- Лексиканы тандоо (семантика).
- Ар бир түрк тилинен бирден адабий китепти которуу.
Долбоордун жүзөгө ашырылышы тууралуу кенен маалыматты бөлүмүнөн окуй аласыз.
Эмне үчүн бар түрк тилдеринин бири тандалган эмес?
Мурда ортомчу тилди тандоо боюнча талаш-тартыштар болгон. Мисалы:
- Сүйлөгөндөрдүн саны көп болгондуктан, түрк тилин баарлашуу тили катары кабыл алуу.
- Башка түрк тилдүү элдерге түшүнүүгө эң оңой тил деп эсептелген азербайжан тилин орток тил кылуу.
- Огуз жана карлук диалектилеринин элементтери бар өзбек тилинин хорезм диалектисин колдонуу.
Тилекке каршы, учурда айрым түрк элдери өздөрүн түрк деп сезбейт. Ошондуктан биз парс тилинен кирген «түркий» сөзүн колдонобуз. «Өзбек түрк тили» же «казак түрк тили» деп атоо аракеттери ийгиликтүү болгон жок. Түрк тилин башка түрк элдерине ыктыярдуу түрдө кабыл алдыруу кыйын, балким мүмкүн эместир.
Түрк элдеринин көбү Орусия империясынын эзүүсүндө болгон, аларга орус тили зордук менен үйрөтүлгөн. Түрк тилин мажбурлап таңуу өткөндөгү эзүү менен байланыштуу жагымсыз ассоциацияларды жаратышы мүмкүн.
Ошондуктан эң туура жол — орток, түшүнүктүү жана бейтарап баарлашуу тилин түзүү.
Ортатил — жаңы идеябы?
Жок, орток тил жасоо идеясы мурда эле болгон, өзгөчө жадидчилер мезгилинде. Мисалы, Исмаил Гаспринскийдин 1839-жылкы JALPI долбоору. Ал кезде маалыматтык технологиялардын өнүкпөгөндүгү тилдин кеңири таанылышына тоскоол болгон.
Азыркы маалыматтык технологиялар бул долбоорду ишке ашырууга мүмкүнчүлүк берет, иншаАллах.