Еш бирелә торган сораулар (Татар теле)

Ортатил нәрсә ул?

Ортатил — бөтен мөселман булган төрки телле халыклар өчен иң яхшы аңлашыла торган аралашу теле.

Нигез итеп нинди төрки телләр алынган?

Телләр 3 диалект төркеменә бүленә: Угыз, Карлук һәм Кыпчак.

• Угыз төркеме
  • Төрек теле
  • Азәрбайҗан теле
  • Төрекмән теле
  • Кырымтатар теле
• Карлук төркеме
  • Үзбәк теле
  • Уйгыр теле
• Кыпчак төркеме
  • Казакъ теле
  • Кыргыйз теле
  • Каракалпак теле
  • Татар теле
  • Башкорт теле
  • Карачай-балкар теле
  • Кумык теле
  • Нугай теле

Ни өчен нигездә мөселман халкы сөйләшкән төрки телләр сайланган?

Мөселман төрки халыклар гарәп һәм фарсы телләренең көчле йогынтысында булган, алардан кергән сүзләрнең өлеше 50 проценттан артып китә. Әгәр чуаш яки саха (якут) кебек мөселман булмаган халыкларның телләрен кушсак, Ортатилнең аңлашылу дәрәҗәсе шактый түбәнәергә мөмкин.

Ортатил ясалма телме?

Бу сорауга «әйе» дә, «юк» та дип җавап биреп була. Ортатилда башка төрки телләрдә булмаган һичнинди элемент юк. Шул ук вакытта, ул булган телләрнең берсенә дә тулысынча туры килми һәм әлегә беркемнең дә ана теле түгел. Аны җәмгыять тарафыннан кабул ителгән уртача стандарт сыйфатындагы әдәби тел белән чагыштырырга була.

Ортатил ничек формалаша?

Проект биш этаптан тора:

1. Тел төркемнәрен формалаштыру.
2. Әлифба һәм фонемаларны сайлау (фонетика, язу кагыйдәләре).
3. Грамматик кагыйдәләрне сайлап алу (морфология, синтаксис).
4. Лексиканы сайлау (семантика).
5. Һәрбер төрки телдән берәр әдәби китапны тәрҗемә итү.

Ни өчен булган төрки телләрнең берсе сайланмаган?

Элек арадашчы телне сайлау буенча бәхәсләр булган. Мәсәлән:

1. Сөйләшүчеләр саны күп булганга күрә, төрек телен аралашу теле итеп кабул итү.
2. Башка төрки телле халыкларга аңлашылуы иң җиңел тел дип саналган азәрбайҗан телен уртак тел итү.
3. Угыз һәм карлук диалектларының элементлары булган үзбәк теленең хорезм диалектын куллану.

Кызганычка каршы, бүгенге көндә кайбер төрки халыклар үзләрен төрки дип тоймый. Шуңа күрә без фарсы теленнән кергән «төрки» сүзен кулланабыз. «Үзбәк төрки теле» яки «казакъ төрки теле» дип атау омтылышлары уңышлы булмады. Төрек телен башка төрки халыкларга ирекле рәвештә кабул иттерү авыр, бәлки мөмкин дә түгелдер.

Төрки халыкларның күбесе Россия империясе изүендә булган, аларга рус теле көчләп өйрәтелгән. Төрек телен мәҗбүри тагу үткәндәге изү белән бәйле тискәре ассоциацияләр тудырырга мөмкин.

Шуңа күрә иң дөрес юл — уртак, аңлашыла торган һәм нейтраль аралашу телен булдыру.

Ортатил — яңа идеямы?

Юк, уртак тел ясау идеясы элек тә булган, аеруча җәдитчеләр чорында. Мәсәлән, Исмәгыйль Гаспринскийның 1839 елгы JALPI проекты. Ул вакытта мәгълүмати технологияләрнең үсмәве телнең киң танылуына каршылык тудырган.

Хәзерге мәгълүмати технологияләр бу проектны гамәлгә ашырырга мөмкинлек бирә, иншаАллаһ.