Köp soralýan soraglar (Türkmençe)
Ortatil näme?
Ortatil ähli musulman bolan türki dilli halklar üçin iň gowy düşnükli aragatnaşyk dilidir.
Esasy hökmünde haýsy türk dilleri kabul edilýär?
Diller 3 dialekt toparyna bölünýär: Oguz, Karluk we Gypjak.
- Oguz topary
- Türk dili
- Azerbaýjan dili
- Türkmen dili
- Krymtatar dili
- Karluk topary
- Özbek dili
- Uýgur dili
- Gypjak topary
- Gazak dili
- Gyrgyz dili
- Garagalpak dili
- Tatar dili
- Başgyrt dili
- Garaçaý-balkar dili
- Kumyk dili
- Nogaý dili
Näme üçin esasan musulman ilatly türk dilleri saýlandy?
Musulman türk halklary arap we pars dilleriniň güýçli täsirinde bolupdyr we bu dillerden alnan sözleriň paýy 50%-den geçýär. Eger çuwaş ýa-da saha (ýakut) ýaly musulman bolmadyk halklaryň dillerini hem goşsak, Ortatiliň düşnüklilik derejesi ep-esli aşaklap biler.
Ortatil emeli dildermi?
Bu soraga hem "hawa", hem-de "ýok" diýip jogap berip bolar. Ortatilde beýleki türk dillerinde bolmadyk hiç bir element ýok. Şol bir wagtyň özünde, ol bar bolan dilleriň hiç biri bilen doly gabat gelmeýär we häzirki wagtda hiç kimiň ene dili däldir. Ony jemgyýet tarapyndan kabul edilen orta standart hökmünde edebi dil bilen deňeşdirip bolar.
Ortatil nähili kemala gelýär?
Taslama bäş tapgyrdan ybarat:
- Dil toparlaryny kemala getirmek.
- Elipbiýi we fonemalary saýlamak (fonetika, orfografiýa).
- Grammatiki düzgünleri saýlamak (morfologiýa, sintaksis).
- Leksikany saýlamak (semantika).
- Her bir türk dilinden bir edebi kitaby terjime etmek.
Näme üçin bar bolan türk dilleriniň biri saýlanmady?
Öňler araçy dili saýlamak bilen bagly jedeller bolupdyr. Mysal üçin:
- Gürleýänleriň sany köp bolany üçin türk dilini aragatnaşyk dili hökmünde kabul etmek.
- Beýleki türki dilli halklar üçin iň aňsat düşnükli dil hasaplanýany üçin azerbaýjan dilini ortaýyş dili etmek.
- Oguz we karluk dialektleriniň elementlerini özünde jemleýän özbek diliniň horezm dialektinden peýdalanmak.
Gynansak-da, häzirki döwürde käbir türk halklary özlerini türk hökmünde duýmaýarlar. Şonuň üçin biz pars dilinden geçen "türki" sözünden peýdalanýarys. "Özbek türk dili" ýa-da "gazak türk dili" ýaly atlandyrmak synanyşyklary üstünlikli bolmady. Türk dilini beýleki türk halklaryna meýletin ýagdaýda kabul etdirmek kyn, belki-de mümkin däldir.
Türk halklarynyň köpüsi Russiýa imperiýasynyň zulumy astynda bolupdyr, olara rus dili zor bilen öwredilipdir. Türk dilini mejbury ýagdaýda ornaşdyrmak geçmişdäki zulum bilen bagly ýakymsyz assosiasiýalary döredip biler.
Şonuň üçin iň dogry ýol — ortaýyş, düşnükli we bitarap aragatnaşyk dilini döretmekdir.
Ortatil täze pikirmi?
Ýok, ortaýyş dilini döretmek pikiri öňler hem, esasanam jedidçilik döwründe bolupdyr. Mysal üçin, Ysmaýyl Gaspyrallynyň 1839-njy ýyldaky JALPI taslamasy. Ol wagt maglumat tehnologiýalarynyň ösmändigi diliň giňden tanalmagyna päsgel beripdir.
Häzirki maglumat tehnologiýalary bu taslamany amala aşyrmaga mümkinçilik berýär, inşallah.