Üsul (Azərbaycan dili)
Layihənin həyata keçirilməsi üsulu
Layihə bir neçə mərhələdən ibarətdir:
- Dil qruplarının formalaşdırılması.
- Əlifbanın seçilməsi (35 hərfdən ibarət Ortatil standartını istifadə edərək).
- Qrammatika qaydalarının seçilməsi (8-lik ahəng).
- Sözlərin seçilməsi (Orta Anlaşıqlılıq İndeksi).
- Hər dildən bir kitabın Ortatilə tərcümə edilməsi.
Əlifba diplomatik arxikonsonantları (tarixi baş hərfləri) özündə ehtiva edən 35 hərfdən ibarətdir:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
Fonetika və tələffüz xüsusiyyətlərinin qorunması (Diplomatik başlanğıc nöqtələr)
Dialektlərarası fərqləri aradan qaldırmaq üçün, tarixi səs dəyişikliklərini işarələmək məqsədilə biz arxikonsonantları yalnız söz kökünün ilk hərfində istifadə edirik:
- Ḳelmäk — oğuzlar Gelmäk, qarluq/qıpçaq dillərində danışanlar Kelmäk kimi oxuyur.
- Ḍurmaq — oğuzlar Durmaq, qarluq/qıpçaq dillərində danışanlar Turmaq kimi oxuyur.
- Qardaş — türklər Kardaş, azərbaycanlılar Gardaş, şərq qrupları Qardaş kimi oxuyur.
- Ḅar — oğuzlar Var, şərq qrupları Bar kimi oxuyur.
- Jol — oğuz/qarluqlar Yol, qıpçaqlar Jol kimi oxuyur.
- Wätän — oğuzlar Vätän, şərq qrupları Wätän kimi oxuyur.
Seçim üsulu (Orta Anlaşıqlılıq İndeksi)
Söz köklərinin qəbul edilməsi ilə bağlı qərar OAİ (Orta Anlaşıqlılıq İndeksi) əsasında verilir.
OAİ üç əsas dil şaxəsinə bölünən on türk dilindəki sözləri qiymətləndirir:
- Oğuz: Türk, Azərbaycan, Türkmən (3 dil)
- Qarluq: Özbək, Uyğur (2 dil)
- Qıpçaq: Qazax, Qırğız, Qaraqalpaq, Tatar, Başqırd (5 dil)
Baza balı hər dildə söz variantının mövcudluğu (✅ = 1) və ya yoxluğu (❌ = 0) müəyyən edilərək, hər şaxə üçün orta göstəricilərin hesablanması və toplanması yolu ilə əldə edilir.
Daha sonra əlavə Şaxələrarası əhatə bonusu tətbiq olunur:
- "Hamısında var" bonusu (+1.0): Əgər bir variant üç şaxənin hər birində ən azı bir dildə mövcuddursa.
- "Oğuz/Qıpçaq" bonusu (+0.5): Əgər bir variant Oğuz və Qıpçaq qruplarını əhatə edib, Qarluq qrupunda yoxdursa.
OAİ = Oğuz cəmi + Qarluq cəmi + Qıpçaq cəmi + Əhatə bonusu
OAİ qəbul hədləri
- OAİ >= 2.3: Yüksək anlaşıqlılıq qalibi. Avtomatik qəbul edilir və birbaşa lüğətə daxil edilir.
- OAİ < 2.3: Aşağı anlaşıqlılıq variantı. Daxili məlumat bazasında saxlanılır, lakin bu məna üçün başqa yüksək ballı variantlar olmadıqda istifadə olunur.
Real həyat nümunəsi: "Külək" anlayışı
Aşağıda yekun sözləri müəyyən etmək üçün jel, şamal və daıl sözlərinin qiymətləndirmə matrisi göstərilmişdir.
Anlaşıqlılığın qiymətləndirilməsi matrisi
| Metrik / Dil | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| Türk | ✅ | ❌ | ❌ |
| Azərbaycan | ✅ | ❌ | ❌ |
| Türkmən | ✅ | ✅ | ❌ |
| Özbək | ✅ | ✅ | ❌ |
| Uyğur | ✅ | ✅ | ❌ |
| Qazax | ✅ | ❌ | ✅ |
| Qırğız | ✅ | ✅ | ❌ |
| Qaraqalpaq | ✅ | ✅ | ❌ |
| Tatar | ✅ | ❌ | ✅ |
| Başqırd | ✅ | ❌ | ✅ |
| Oğuz cəmi | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| Qarluq cəmi | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| Qıpçaq cəmi | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| Hamısında var (Bonus) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| Yekun OAİ balı | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
Yekun təhlil və nəticələr
- jel (OAİ: 4.00): Bu kök on dilin hamısında mütləq doyumluluğa çatır (1.00 + 1.00 + 1.00) və tam ailə əhatəsi üçün +1.0 bonus alır. Birinci seçim kimi dərhal qəbul edilir.
- şamal (OAİ: 2.73): Bəzi dillərdə olmasa da, üç şaxəni də uğurla əhatə edir və +1.0 şaxələrarası əhatə bonusu alır (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Bal 2.3-dən yüksək olduğu üçün, şamal da jel ilə birlikdə etibarlı şəkildə qəbul edilir.
- daıl (OAİ: 0.60): Bu variant yalnız Qıpçaq şaxəsinin bir hissəsində görünür (0.60). Şaxələrarası əhatə verə bilmir, bonus almır və 2.3 həddindən çox aşağı qalır. Qalib sözlər siyahısından kənarlaşdırılır.
Nəticə: Həm jel, həm də şamal "Külək" anlayışını ifadə edən rəsmi Ortatil variantları kimi müzakirəsiz qəbul edilir.