Ысул (Башҡорт теле)
Проектты тормошҡа ашырыу ысулы
Проект бер нисә этаптан тора:
- Тел төркөмдәрен формалаштырыу.
- Әлифбаны һайлау (35 хәрефле Ортатил стандартын ҡулланып).
- Грамматика ҡағиҙәләрен һайлау (8-ле аваздашлыҡ).
- Һүҙҙәрҙе һайлау (Уртаса аңлашылыу индексы).
- Һәр телдән берәр китапты Ортатилға тәржемә итеү.
Әлифба дипломатик архиконсонанттарҙы (тарихи баш хәрефтәрҙе) үҙ эсенә алған 35 хәрефтән тора:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
Фонетика һәм әйтелеш үҙенсәлектәрен һаҡлау (Дипломатик баш хәрефтәр)
Диалекттар араһындағы айырманы бөтөрөү өсөн, беҙ тарихи тауыш үҙгәрештәрен билдәләү маҡсатынан, бары тик һүҙ тамырының беренсе хәрефендә генә архиконсонанттарҙы ҡулланабыҙ:
- Ḳelmäk — уғыҙҙар Gelmäk, карлук/ҡыпсаҡ телдәрендә һөйләшеүселәр Kelmäk тип уҡыйҙар.
- Ḍurmaq — уғыҙҙар Durmaq, карлук/ҡыпсаҡ телдәрендә һөйләшеүселәр Turmaq тип уҡыйҙар.
- Qardaş — төрөктәр Kardaş, азербайжандар Gardaş, көнсығыш төркөмдәр Qardaş тип уҡыйҙар.
- Ḅar — уғыҙҙар Var, көнсығыш төркөмдәр Bar тип уҡыйҙар.
- Jol — уғыҙҙар/карлуҡтар Yol, ҡыпсаҡтар Jol тип уҡыйҙар.
- Wätän — уғыҙҙар Vätän, көнсығыш төркөмдәр Wätän тип уҡыйҙар.
Һайлау ысулы (Уртаса аңлашылыу индексы)
Һүҙ тамырҙарын ҡабул итеү ҡарары УАИ (Уртаса аңлашылыу индексы) нигеҙендә бирелә.
УАИ өс төп тел тармағына бүленгән ун төрки телдәге һүҙҙәрҙе баһалай:
- Уғыҙ: Төрөк, Азербайжан, Төркмән (3 тел)
- Карлук: Үзбәк, Уйғыр (2 тел)
- Ҡыпсаҡ: Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ, Ҡараҡалпаҡ, Татар, Башҡорт (5 тел)
Төп балл һәр телдә һүҙ вариантын табыу (✅ = 1) йәки юҡлығын (❌ = 0) билдәләп, һәр тармаҡ өсөн уртаса күрһәткестәрҙе иҫәпләп һәм уларҙы ҡушып алына.
Анан һуң өҫтәмә Тармаҡ-ара ҡаплау бонусы ҡулланыла:
- "Барлыҡ тармаҡтарҙа" бонусы (+1.0): Әгәр вариант өс тармаҡтың һәр береһендә кәмендә бер телдә булһа.
- "Уғыҙ/Ҡыпсаҡ" бонусы (+0.5): Әгәр вариант Уғыҙ һәм Ҡыпсаҡ төркөмдәрен ҡаплап, Карлук төркөмөндә булмаһа.
УАИ = Уғыҙ суммаһы + Карлук суммаһы + Ҡыпсаҡ суммаһы + Ҡаплау бонусы
УАИ һайлау сиктәре
- УАИ >= 2.3: Юғары аңлашылыулы еңеүсе. Автоматик рәүештә ҡабул ителә һәм туранан-тура һүҙлеккә индерелә.
- УАИ < 2.3: Түбән аңлашылыулы вариант. Эске мәғлүмәт базаһында һаҡлана, ләкин был мәғәнә өсөн башҡа юғары балллы варианттар булмаһа ғына ҡулланыла.
Сынбарлыҡтағы миҫал: "Ел" төшөнсәһе
Түбәндә йомғаҡлау һүҙҙәрен билдәләү өсөн jel, şamal һәм daıl һүҙҙәренең баһалау матрицаһы килтерелгән.
Аңлашылыуҙы баһалау матрицаһы
| Метрик / Тел | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| Төрөк | ✅ | ❌ | ❌ |
| Азербайжан | ✅ | ❌ | ❌ |
| Төркмән | ✅ | ✅ | ❌ |
| Үзбәк | ✅ | ✅ | ❌ |
| Уйғыр | ✅ | ✅ | ❌ |
| Ҡаҙаҡ | ✅ | ❌ | ✅ |
| Ҡырғыҙ | ✅ | ✅ | ❌ |
| Ҡараҡалпаҡ | ✅ | ✅ | ❌ |
| Татар | ✅ | ❌ | ✅ |
| Башҡорт | ✅ | ❌ | ✅ |
| Уғыҙ суммаһы | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| Карлук суммаһы | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| Ҡыпсаҡ суммаһы | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| Барлыҡ тармаҡтарҙа (Бонус) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| Йомғаҡлау УАИ баллы | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
Йомғаҡлау анализы һәм һөҙөмтәләр
- jel (УАИ: 4.00): Был тамыр ун телдә лә абсолют тулылыҡҡа ирешә (1.00 + 1.00 + 1.00) һәм тулы ғаилә ҡапламы өсөн +1.0 бонус ала. Беренсе һайлау булараҡ шунда уҡ ҡабул ителә.
- şamal (УАИ: 2.73): Төрөк, азербайжан, ҡаҙаҡ, татар һәм башҡорт телдәрендә булмаһа ла, ҡалған телдәрҙә көслө ҡаплау бар. Өс тармаҡты ла уңышлы ҡаплағанға күрә, ул +1.0 тармаҡ-ара ҡаплау бонусы ала (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Балл 2,3-тән юғары булғаны өсөн, şamal да jel менән бергә ҡабул ителә.
- daıl (УАИ: 0.60): Был вариант бары тик Ҡыпсаҡ тармағының бер өлөшөндә генә бар (0.60). Ул тармаҡ-ара ҡаплау бирмәй, бонус алмай һәм 2,3 сигенән ераҡ ҡала. Ул еңеүсе һүҙҙәр исемлегенән төшөп ҡала.
Йомғаҡлау: jel һәм şamal һүҙҙәренең икеһе лә "Ел" төшөнсәһен аңлатыусы рәсми Ортатил варианттары булараҡ бәхәсһеҙ ҡабул ителә.