Usıl (Qaraqalpaq tili)
Jobanı júzege asırıw usılı
Joba bir neshe basqıshtan turadı:
- Tildik gruppalardı qáliplestiriw.
- Álippen tańlaw (35 háripten ibarat Ortatil standartın qollanıw menen).
- Grammatika erejelerin tańlaw (8-lik sazlasıq).
- Sózlerdi tańlaw (Ortasha túsiniwli indeksi).
- Hár tilnen bir kitaptı Ortatilge awdarıw.
Álippe diplomatik arhikonsonantlardı (tariyxıy bas háriplerdi) óz ishine alǵan 35 háripten turadı:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
Fonetika hám aytılıw ózgesheliklerin saqlaw (Diplomatik bas nuqtalar)
Dialektler aralıq parıqlardı joǵatıw ushın, tariyxıy dawıslı emes awısıwlardı belgilew maqsetinde, biz arhikonsonantlardı tek sóz tamırınıń birinshi háripinde ǵana qollanamız:
- Ḳelmäk — oǵızlar Gelmäk, qarluq/qıpshaq tillerinde sóylesiwshiler Kelmäk dep oqıydı.
- Ḍurmaq — oǵızlar Durmaq, qarluq/qıpshaq tillerinde sóylesiwshiler Turmaq dep oqıydı.
- Qardaş — túrkler Kardaş, ázerbayjanlar Gardaş, arqa-shıǵıs tiller Qardaş dep oqıydı.
- Ḅar — oǵızlar Var, arqa-shıǵıs tiller Bar dep oqıydı.
- Jol — oǵızlar/qarluqlar Yol, qıpshaqlar Jol dep oqıydı.
- Wätän — oǵızlar Vätän, arqa-shıǵıs tiller Wätän dep oqıydı.
Tańlaw usılı (Ortasha túsiniwli indeksi)
Sóz tamırların qabıl etiw boyınsha sheshim OTI (Ortasha túsiniwli indeksi) tiykarında beriledi.
OTI úsh tiykarǵı til tarmagına bólingen on túrki tilindegi sózlerdi bahalaydı:
- Oǵız: Túrk, Ázerbayjan, Túrkmen (3 til)
- Qarluq: Ózbek, Uyǵır (2 til)
- Qıpshaq: Qazaq, Qırǵız, Qaraqalpaq, Tatar, Bashqırt (5 til)
Tiykarlıq bal hár tilde sóz variantınıń bar (✅ = 1) yaki joqlıǵın (❌ = 0) belgilew, hár tarmaq ushın ortasha kórsetkishlerdi esaplaw hám olardı qosıw arqalı alınadı.
Sodan soń qosımsha Tarmaqlar aralıq qamtiw bonusı qollanıladı:
- "Bárshe tarmaqlarda" bonusı (+1.0): Eger variant úsh tarmaqtıń hár birinde keminde bir tilde bolsa.
- "Oǵız/Qıpshaq" bonusı (+0.5): Eger variant Oǵız hám Qıpshaq gruppaların qamtıp, Qarluq gruppasında bolmasa.
OTI = Oǵız summası + Qarluq summası + Qıpshaq summası + Qamtiw bonusı
OTI tańlaw shegaraları
- OTI >= 2.3: Joqarı túsiniwli jeńimpaz. Avtomatlı túrde qabıl etiledi hám tuwrıdan-tuwrı sózlikke kirgiziledi.
- OTI < 2.3: Tómen túsiniwli variant. Ishki maǵlıwmatlar bazasında saqlanadı, biraq bul máni ushın basqa joqarı ballı variantlar bolmasa ǵana qollanıladı.
Haqıyqıy mısal: "Jel" túsinigi
Tómende juwmaqlawshı sózlerdi belgilew ushın jel, şamal hám daıl sózleriniń bahalaw matrisası keltirilgen.
Túsiniwli indeksin bahalaw matrisası
| Metrika / Til | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| Túrk | ✅ | ❌ | ❌ |
| Ázerbayjan | ✅ | ❌ | ❌ |
| Túrkmen | ✅ | ✅ | ❌ |
| Ózbek | ✅ | ✅ | ❌ |
| Uyǵır | ✅ | ✅ | ❌ |
| Qazaq | ✅ | ❌ | ✅ |
| Qırǵız | ✅ | ✅ | ❌ |
| Qaraqalpaq | ✅ | ✅ | ❌ |
| Tatar | ✅ | ❌ | ✅ |
| Bashqırt | ✅ | ❌ | ✅ |
| Oǵız summası | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| Qarluq summası | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| Qıpshaq summası | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| Bárshe tarmaqlarda (Bonus) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| Juwmaqlawshı OTI balı | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
Juwmaqlawshı analiz hám nátiyjeler
- jel (OTI: 4.00): Bul tamır on tilde de absolyut tolıqlıqqa erisedi (1.00 + 1.00 + 1.00) hám tolıq shańaraq qamtiwi ushın +1.0 bonus aladı. Birinshi tańlaw sıpatında derrew qabıl etiledi.
- şamal (OTI: 2.73): Ayırım tillerde bolmasa da, úsh tarmaqtı da tabıslı qamtıydı hám +1.0 qamtiw bonusın aladı (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Bal 2.3-ten joqarı bolǵanı ushın, şamal da jel menen birge isenimli túrde qabıl etiledi.
- daıl (OTI: 0.60): Bul variant tek Qıpshaq tarmagınıń bir bóleginde ǵana bar (0.60). Ol tarmaqlar aralıq qamtiwdi támiyinley almaydı, bonus almaydı hám 2.3 shegarasınan júdá tómen qaladı. Jeńimpaz sózler diziminen shıǵarıladı.
Juwmaq: jel hám şamal sózleriniń ekewi de "Jel" túsinigin ańlatıwshı rásmiy Ortatil variantları sıpatında talqılawsız qabıl etiledi.