Ыкма (Кыргыз тили)
Долбоорду жүзөгө ашыруу ыкмасы
Долбоор бир нече этаптан турат:
- Тилдик топторду калыптандыруу.
- Алиппени тандоо (35 тамгалуу Ортатил стандартын колдонуу менен).
- Грамматика эрежелерин тандоо (8-лик үндөштүк).
- Сөздөрдү тандоо (Орточо түшүнүктүүлүк индекси).
- Ар тилден бир китепти Ортатилге которуу.
Алиппе дипломатиялык архиконсонанттарды (тарыхый баш тамгаларды) камтыган 35 тамгадан турат:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
Фонетика жана айтылыш өзгөчөлүктөрүн сактоо (Дипломатиялык баш тамгалар)
Диалектилер аралык айырмачылыктарды жоюу үчүн, биз тарыхый тыбыш өзгөрүүлөрүн белгилөө максатында, архиконсонанттарды сөздүн тамырынын биринчи тамгасында гана колдонобуз:
- Ḳelmäk — огуздар Gelmäk, карлук/кыпчактар Kelmäk деп окушат.
- Ḍurmaq — огуздар Durmaq, карлук/кыпчактар Turmaq деп окушат.
- Qardaş — түрктөр Kardaş, азербайжандар Gardaş, чыгыш тилдериндегилер Qardaş деп окушат.
- Ḅar — огуздар Var, чыгыш тилдериндегилер Bar деп окушат.
- Jol — огуздар/карлуктар Yol, кыпчактар Jol деп окушат.
- Wätän — огуздар Vätän, чыгыш тилдериндегилер Wätän деп окушат.
Тандоо ыкмасы (Орточо түшүнүктүүлүк индекси)
Сөз тамырларын кабыл алуу чечими ОТИ (Орточо түшүнүктүүлүк индекси) негизинде берилет.
ОТИ үч негизги тил бутагына бөлүнгөн он түрк тилиндеги сөздөрдү баалайт:
- Огуз: Түрк, Азербайжан, Түркмөн (3 тил)
- Карлук: Өзбек, Уйгур (2 тил)
- Кыпчак: Казак, Кыргыз, Каракалпак, Татар, Башкырт (5 тил)
Базалык балл ар тилде сөз вариантынын бар же жок экенин (✅ = 1, ❌ = 0) тактоо, ар бир бутак үчүн орточо жыйынтыкты эсептөө жана аларды кошуу аркылуу алынат.
Андан соң кошумча Бутактар аралык камтуу бонусу колдонулат:
- "Баарында бар" бонусу (+1.0): Эгерде бир вариант үч бутактын тең кеминде бир тилинде бар болсо.
- "Огуз/Кыпчак" бонусу (+0.5): Эгерде вариант Огуз жана Кыпчак топторун камтып, Карлук тобунда жок болсо.
ОТИ = Огуз суммасы + Карлук суммасы + Кыпчак суммасы + Камтуу бонусу
ОТИ тандоо чектери
- ОТИ >= 2.3: Жогорку түшүнүктүүлүк жеңүүчүсү. Автоматтык түрдө кабыл алынат жана түз эле сөздүккө киргизилет.
- ОТИ < 2.3: Төмөнкү түшүнүктүүлүк варианты. Ички маалымат базасында сакталат, бирок бул маани үчүн башка жогорку баллдуу варианттар жок болсо гана колдонулат.
Чыныгы мисал: "Жел" түшүнүгү
Төмөндө жыйынтыктоочу сөздөрдү аныктоо үчүн jel, şamal жана daıl сөздөрүнүн баалоо матрицасы келтирилген.
Түшүнүктүүлүктү баалоо матрицасы
| Метрика / Тил | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| Түрк | ✅ | ❌ | ❌ |
| Азербайжан | ✅ | ❌ | ❌ |
| Түркмөн | ✅ | ✅ | ❌ |
| Өзбек | ✅ | ✅ | ❌ |
| Уйгур | ✅ | ✅ | ❌ |
| Казак | ✅ | ❌ | ✅ |
| Кыргыз | ✅ | ✅ | ❌ |
| Каракалпак | ✅ | ✅ | ❌ |
| Татар | ✅ | ❌ | ✅ |
| Башкырт | ✅ | ❌ | ✅ |
| Огуз суммасы | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| Карлук суммасы | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| Кыпчак суммасы | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| Баарында бар (Бонус) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| Жыйынтыктоочу ОТИ баллы | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
Жыйынтыктоочу талдоо жана жыйынтыктар
- jel (ОТИ: 4.00): Бул тамыр он тилдин тең бардыгында бар (1.00 + 1.00 + 1.00) жана толук камтуу үчүн +1.0 бонус алат. Негизги тандоо катары дароо кабыл алынат.
- şamal (ОТИ: 2.73): Айрым тилдерде жок болгонуна карабастан, үч бутакты тең ийгиликтүү камтыйт жана +1.0 камтуу бонусун алат (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Балл 2.3төн жогору болгондуктан, şamal да jel менен бирге ишенимдүү кабыл алынат.
- daıl (ОТИ: 0.60): Бул вариант Кыпчак бутагынын бир бөлүгүндө гана бар (0.60). Ал бутактар аралык камтууну камсыз кыла албайт жана 2.3 чегинен бир топ төмөн калат. Жеңүүчү сөздөр тизмесинен чыгарылат.
Корутунду: jel жана şamal сөздөрүнүн экөө тең "Жел" түшүнүгүн туюндуруучу расмий Ортатил варианттары катары талкуусуз кабыл алынат.