Ысул (Татар теле)
Проектны гамәлгә ашыру ысулы
Проект берничә этаптан тора:
- Тел төркемнәрен формалаштыру.
- Әлифбаны сайлау (35 хәрефле Ортатил стандартын кулланып).
- Грамматика кагыйдәләрен сайлау (8-ле аваздашлык).
- Сүзләрне сайлау (Уртача аңлашылу индексы).
- Һәр телдан берәр китапны Ортатилга тәрҗемә итү.
Әлифба дипломатик архиконсонантларны (тарихи баш хәрефләрне) үз эченә алган 35 хәрефтән тора:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
Фонетика һәм әйтелеш үзенчәлекләрен саклау (Дипломатик баш хәрефләр)
Диалектлар арасындагы аерманы бетерү өчен, без тарихи тавыш үзгәрешләрен билгеләү максатыннан, бары тик сүз тамырының беренче хәрефендә генә архиконсонантларны кулланабыз:
- Ḳelmäk — угызлар Gelmäk, карлук/кыпчак телләрендә сөйләшүчеләр Kelmäk дип укыйлар.
- Ḍurmaq — угызлар Durmaq, карлук/кыпчак телләрендә сөйләшүчеләр Turmaq дип укыйлар.
- Qardaş — төрекләр Kardaş, азәрбайҗаннар Gardaş, көнчыгыш төркемнәр Qardaş дип укыйлар.
- Ḅar — угызлар Var, көнчыгыш төркемнәр Bar дип укыйлар.
- Jol — угызлар/карлуклар Yol, кыпчаклар Jol дип укыйлар.
- Wätän — угызлар Vätän, көнчыгыш төркемнәр Wätän дип укыйлар.
Сайлау ысулы (Уртача аңлашылу индексы)
Сүз тамырларын кабул итү карары УАИ (Уртача аңлашылу индексы) нигезендә бирелә.
УАИ өч төп тел тармагына бүленгән ун төрки телдәге сүзләрне бәяли:
- Угыз: Төрек, Азәрбайҗан, Төрекмән (3 тел)
- Карлук: Үзбәк, Уйгыр (2 тел)
- Кыпчак: Казакъ, Кыргыйз, Каракалпак, Татар, Башкорт (5 тел)
Төп балл һәр телдә сүз вариантын табу (✅ = 1) яки юклыгын (❌ = 0) билгеләп, һәр тармак өчен уртача күрсәткечләрне исәпләп һәм аларны кушып алына.
Аннан соң өстәмә Тармакара каплау бонусы кулланыла:
- "Барлык тармакларда" бонусы (+1.0): Әгәр вариант өч тармакның һәрберсендә кимендә бер телдә булса.
- "Угыз/Кыпчак" бонусы (+0.5): Әгәр вариант Угыз һәм Кыпчак төркемнәрен каплап, Карлук төркемендә булмаса.
УАИ = Угыз суммасы + Карлук суммасы + Кыпчак суммасы + Каплау бонусы
УАИ сайлау чикләре
- УАИ >= 2.3: Югары аңлашылулы җиңүче. Автоматик рәвештә кабул ителә һәм турыдан-туры сүзлеккә кертелә.
- УАИ < 2.3: Түбән аңлашылулы вариант. Эчке мәгълүмат базасында саклана, ләкин бу мәгънә өчен башка югары балллы вариантлар булмаса гына кулланыла.
Чынбарлыктагы мисал: "Җил" төшенчәсе
Түбәндә йомгаклау сүзләрен билгеләү өчен jel, şamal һәм daıl сүзләренең бәяләнү матрицасы китерелгән.
Аңлашылуны бәяләү матрицасы
| Метрик / Тел | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| Төрек | ✅ | ❌ | ❌ |
| Азәрбайҗан | ✅ | ❌ | ❌ |
| Төрекмән | ✅ | ✅ | ❌ |
| Үзбәк | ✅ | ✅ | ❌ |
| Уйгыр | ✅ | ✅ | ❌ |
| Казакъ | ✅ | ❌ | ✅ |
| Кыргыйз | ✅ | ✅ | ❌ |
| Каракалпак | ✅ | ✅ | ❌ |
| Татар | ✅ | ❌ | ✅ |
| Башкорт | ✅ | ❌ | ✅ |
| Угыз суммасы | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| Карлук суммасы | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| Кыпчак суммасы | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| Барлык тармакларда (Бонус) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| Йомгаклау УАИ баллы | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
Йомгаклау анализы һәм нәтиҗәләр
- jel (УАИ: 4.00): Бу тамыр ун телдә дә абсолют тулылыкка ирешә (1.00 + 1.00 + 1.00) һәм тулы гаилә капламы өчен +1.0 бонус ала. Беренчел сайлау буларак шунда ук кабул ителә.
- şamal (УАИ: 2.73): Төрек, азәрбайҗан, казакъ, татар һәм башкорт телләрендә булмаса да, калган телләрдә көчле каплау бар. Өч тармакны да уңышлы каплаганга күрә, ул +1.0 тармакара каплау бонусы ала (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Балл 2.3тән югары булганы өчен, şamal да jel белән бергә кабул ителә.
- daıl (УАИ: 0.60): Бу вариант бары тик Кыпчак тармагының бер өлешендә генә бар (0.60). Ул тармакара каплау бирми, бонус алмый һәм 2.3 чигеннән ерак кала. Ул җиңүче сүзләр исемлегеннән төшеп кала.
Йомгаклау: jel һәм şamal сүзләренең икесе дә "Җил" төшенчәсен аңлатучы рәсми Ортатил вариантлары буларак бәхәссез кабул ителә.