Usul (Türkmençe)
Taslamany amala aşyrmagyň usuly
Taslama birnäçe tapgyrdan ybarat:
- Dil toparlaryny kemala getirmek.
- Elipbiýi saýlamak (35 harpdan ybarat Ortatil standartyny ulanyp).
- Grammatika düzgünlerini saýlamak (8-lik sazlaşyk).
- Sözleri saýlamak (Orta Düşnüklilik İndeksi).
- Her dilden bir kitaby Ortatile terjime etmek.
Elipbiý diplomatik arhikonsonantlary öz içine alýan 35 harpdan ybaratdyr:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
Fonetika we aýdylyş aýratynlyklaryny gorap saklamak (Diplomatik Başlangyç Nokatlar)
Dialektara tapawutlary ýok etmek üçin, taryhy ses üýtgeşmelerini bellemek üçin diňe sözüň köküniň birinji harpynda arhikonsonantlary ulanýarys:
- Ḳelmäk — oguz dillerinde Gelmäk, karluk/gypjak dillerinde Kelmäk hökmünde okalýar.
- Ḍurmaq — oguz dillerinde Durmaq, karluk/gypjak dillerinde Turmaq hökmünde okalýar.
- Qardaş — türklerde Kardaş, azerbaýjanlylarda Gardaş, gündogar dillerinde Qardaş hökmünde okalýar.
- Ḅar — oguzlarda Var, gündogar dillerinde Bar hökmünde okalýar.
- Jol — oguz/karluk dillerinde Yol, gypjaklarda Jol hökmünde okalýar.
- Wätän — oguzlarda Vätän, gündogar dillerinde Wätän hökmünde okalýar.
Saýlaw usuly (Orta Düşnüklilik İndeksi)
Söz köklerini kabul etmek baradaky kararlar ODİ (Orta Düşnüklilik İndeksi) esasynda berilýär.
ODİ, üç esasy dil şahasyna bölünen on türk dilindäki dalaşgär sözleri bahalandyrýar:
- Oguz: Türk, Azerbaýjan, Türkmen (3 dil)
- Karluk: Özbek, Uýgur (2 dil)
- Gypjak: Gazak, Gyrgyz, Garagalpak, Tatar, Başgyrt (5 dil)
Esasy bal, her dilde sözüň barlygyny (✅ = 1) ýa-da ýoklugyny (❌ = 0) kesgitlemek, her şaha üçin ortaça netijeleri hasaplamak we olary jemlemek arkaly gazanylýar.
Şondan soň goşmaça Şahalaara Gabaw Bonusu ulanylýar:
- "Hemmesinde bar" Bonusu (+1.0): Eger bir wariant üç şahanyň hemmesinde azyndan bir dilde bar bolsa.
- "Oguz/Gypjak" Bonusu (+0.5): Eger bir wariant Oguz we Gypjak toparlaryny öz içine alyp, Karluk toparynda ýok bolsa.
ODİ = Oguz jemlemesi + Karluk jemlemesi + Gypjak jemlemesi + Gabaw bonusu
ODİ kabul ediş çäkleri
- ODİ >= 2.3: Ýokary Düşnüklilik Ýeňijisi. Awtomatik kabul edilýär we göni sözlük düzümine goşulýar.
- ODİ < 2.3: Pes Düşnüklilik Warianty. İçki maglumat bazasynda saklanýar, ýöne bu many üçin başga has ýokary ballanan wariant bolmasa, esasy sözlüge goşulmaýar.
Hakyky Mysal: "Ýel" düşünjesi
Aşakda jemleýji sözleri kesgitlemek üçin jel, şamal we daıl dalaşgärlerini bahalandyrýan işjeň matrisa görkezildi.
Düşnüklilik Bahalandyryş Matrisasy
| Metrik / Dil | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| Türk | ✅ | ❌ | ❌ |
| Azerbaýjan | ✅ | ❌ | ❌ |
| Türkmen | ✅ | ✅ | ❌ |
| Özbek | ✅ | ✅ | ❌ |
| Uýgur | ✅ | ✅ | ❌ |
| Gazak | ✅ | ❌ | ✅ |
| Gyrgyz | ✅ | ✅ | ❌ |
| Garagalpak | ✅ | ✅ | ❌ |
| Tatar | ✅ | ❌ | ✅ |
| Başgyrt | ✅ | ❌ | ✅ |
| Oguz jemlemesi | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| Karluk jemlemesi | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| Gypjak jemlemesi | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| Hemmesinde bar (Bonus) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| Jemleýji ODİ baly | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
Jemleýji derňew we netijeler
- jel (ODİ: 4.00): Bu kök on diliň hemmesinde doly bar (1.00 + 1.00 + 1.00) we doly maşgala gabawy üçin +1.0 bonus alýar. Birinji saýlaw hökmünde dessine kabul edilýär.
- şamal (ODİ: 2.73): Türk, azerbaýjan, gazak, tatar we başgyrt dillerinde bolmasa-da, galan dillerde güýçli gabawy bar. Üç şahanyň hemmesine şowly ýetip bilýändigi üçin +1.0 şahalaara gabaw bonusyny alýar (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). 2.3-den ýokary bal bilen şamal hem jel bilen bilelikde ynamly kabul edilýär.
- daıl (ODİ: 0.60): Bu wariant diňe Gypjak şahasynyň kiçi bir böleginde görünýär (0.60). Şahalaara ýaýrap bilmeýär, bonus almaýar we 2.3 süzgüç çäginden has aşakda galýar. Ýeňiji netijelerden çykarylýar.
Netije: Hem jel, hem-de şamal "Ýel" düşünjesini aňladýan resmi Ortatil wariantlary hökmünde jedelsiz kabul edilýär.