Usul (Türkçe)
Proje Uygulama Yöntemi
Proje birkaç aşamadan oluşur:
- Dil gruplarını oluşturmak.
- Alfabe seçimi (35 harfli Ortatil standardı kullanılarak).
- Gramer kurallarının seçimi (8’li uyum).
- Kelime seçimi (Ortalama Anlaşılabilirlik İndeksi).
- Her dilden bir kitabın Ortatil'e çevrilmesi.
Alfabe, diplomatik arhikonsonantları içeren 35 harften oluşur:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
Fonetik ve Telaffuz Özelliklerini Koruma (Diplomatik Başlangıç Noktaları)
Lehçeler arasındaki ayrılıkları köprülemek için, tarihi ses değişimlerini işaretlemek amacıyla sadece kök kelimenin ilk harfinde arhikonsonantlar kullanıyoruz:
- Ḳelmäk — Oğuz konuşurları Gelmäk, Karluk/Kıpçak konuşurları Kelmäk olarak okur.
- Ḍurmaq — Oğuz konuşurları Durmaq, Karluk/Kıpçak konuşurları Turmaq olarak okur.
- Qardaş — Türkler Kardaş, Azeriler Gardaş, Doğu lehçeleri Qardaş olarak okur.
- Ḅar — Oğuz Var, Doğu lehçeleri Bar olarak okur.
- Jol — Oğuz/Karluk Yol, Kıpçak Jol olarak okur.
- Wätän — Oğuz Vätän, Doğu lehçeleri Wätän olarak okur.
Seçim Yöntemi (Ortalama Anlaşılabilirlik İndeksi)
Kelime köklerinin kabulü kararları, AAİ (Ortalama Anlaşılabilirlik İndeksi) temelinde verilir.
AAİ, üç ana dil koluna ayrılmış on temel Türk dilindeki aday kelimeleri değerlendirir:
- Oğuz: Türkçe, Azerice, Türkmence (3 dil)
- Karluk: Özbekçe, Uygurca (2 dil)
- Kıpçak: Kazakça, Kırgızca, Karakalpakça, Tatarca, Başkurtça (5 dil)
Temel puan, her dildeki varlığın (✅ = 1) veya yokluğun (❌ = 0) belirlenip her kol için alt toplamların hesaplanması ve bunların toplanmasıyla elde edilir.
Ardından ek bir Kol-lar Arası Kapsam Bonusu uygulanır:
- "Tümünde Var" Bonusu (+1.0): Eğer bir varyant her üç koldan en az bir dilde mevcutsa.
- "Oğuz/Kıpçak" Bonusu (+0.5): Eğer bir varyant Oğuz ve Kıpçak gruplarını kapsıyor ancak Karluk grubunda yoksa.
AAİ = Oğuz Alt Toplamı + Karluk Alt Toplamı + Kıpçak Alt Toplamı + Kapsam Bonusu
AAİ Kabul Eşikleri
- AAİ >= 2.3: Yüksek Anlaşılabilirlik Kazananı. Otomatik olarak kabul edilir ve doğrudan sözlük çerçevesine aktarılır.
- AAİ < 2.3: Düşük Anlaşılabilirlik Varyantı. İç veri setinde saklanır, ancak bu anlamsal kavram için başka daha yüksek puanlı bir varyant yoksa, temel kelime listesine eklenmez.
Gerçek Hayat Örneği: "Rüzgar" Kavramı
Aşağıda, nihai kabul edilen kelimeleri belirlemek için jel, şamal ve daıl adaylarını değerlendiren canlı uygulama matrisi verilmiştir.
Anlaşılabilirlik Değerlendirme Matrisi
| Metrik / Dil | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| Türkçe | ✅ | ❌ | ❌ |
| Azerice | ✅ | ❌ | ❌ |
| Türkmence | ✅ | ✅ | ❌ |
| Özbekçe | ✅ | ✅ | ❌ |
| Uygurca | ✅ | ✅ | ❌ |
| Kazakça | ✅ | ❌ | ✅ |
| Kırgızca | ✅ | ✅ | ❌ |
| Karakalpakça | ✅ | ✅ | ❌ |
| Tatarca | ✅ | ❌ | ✅ |
| Başkurtça | ✅ | ❌ | ✅ |
| Oğuz Alt Toplamı | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| Karluk Alt Toplamı | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| Kıpçak Alt Toplamı | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| Tümünde Var (Bonus) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| Nihai AAİ Puanı | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
Nihai Analiz ve Sonuçlar
- jel (AAİ: 4.00): Bu kök, on dilin tamamında mutlak doygunluğa ulaşır (1.00 + 1.00 + 1.00) ve tam aile kapsamı için +1.0 bonus alır. Birincil seçenek olarak anında kabul edilir.
- şamal (AAİ: 2.73): Türkçe, Azerice, Kazakça, Tatarca ve Başkurtçada bulunmamasına rağmen, kalan dillerde güçlü bir kapsama sahiptir. Her üç kol içine başarıyla ulaştığı için +1.0 çapraz kol kapsam bonusunu alır (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). 2.3'ün üzerinde bir puanla, şamal jel ile birlikte güvenle kabul edilir.
- daıl (AAİ: 0.60): Bu varyant sadece Kıpçak kolunun bir alt kümesinde görünür (0.60). Kollar arasına yayılamaz, bonus alamaz ve 2.3 filtre sınırının çok altında kalır. Kazanan sonuçlardan elenir.
Sonuç: Hem jel hem de şamal, "Rüzgar" kavramını temsil eden resmi Ortatil varyantları olarak tartışmasız kabul edilir.