ئۇسۇل (ئۇيغۇرچە)
لايىھەنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۇسۇلى
لايىھە بىر قانچە باسقۇچتىن ئىبارەت:
- تىل گۇرۇپپىلىرىنى شەكىللەندۈرۈش.
- ئەلىفبەنى تاللاش (35 ھەرپلىك ئورتا تىل ئۆلچىمىنى ئىشلىتىپ).
- گرامماتىكا قائىدىلىرىنى تاللاش (8-يوللۇق ئاھاڭداشلىق).
- سۆزلەرنى تاللاش (ئوتتۇرىچە چۈشىنىشلىك بولۇش كۆرسەتكۈچى).
- ھەر بىر تىلدىن بىر كىتابنى ئورتا تىلغا تەرجىمە قىلىش.
ئەلىفبە دىپلوماتىك ئارخىكونسونانتلارنى (تارىخىي ئۈندەشلەرنى) ئۆز ئىچىگە ئالغان 35 ھەرپتىن تەركىب تاپقان:
| A a | Ä ä | B b | Ḅ ḅ |
| C c | Ç ç | D d | Ḍ ḍ |
| E e | F f | G g | Ğ ğ |
| H h | I ı | İ i | J j |
| K k | Ḳ ḳ | L l | M m |
| N n | Ñ ñ | O o | Ö ö |
| P p | Q q | R r | S s |
| Ş ş | T t | U u | Ü ü |
| W w | Y y | Z z |
فونېتىكا ۋە تەلەپپۇز ئالاھىدىلىكلىرىنى قوغداش (دىپلوماتىك باشلىنىش نۇقتىلىرى)
دىئالېكتلار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تۈگىتىش ئۈچۈن، بىز پەقەت ئۆزەك سۆزنىڭ بىرىنچى ھەرپىدىلا ئارخىكونسونانتلارنى ئىشلىتىپ، تارىخىي ئاۋاز ئۆزگىرىشلىرىنى بەلگىلەيمىز:
- Ḳelmäk — ئوغۇز تىلىدىكىلەر Gelmäk, قارلۇق/قىپچاق تىلىدىكىلەر Kelmäk دەپ ئوقۇيدۇ.
- Ḍurmaq — ئوغۇز تىلىدىكىلەر Durmaq, قارلۇق/قىپچاق تىلىدىكىلەر Turmaq دەپ ئوقۇيدۇ.
- Qardaş — تۈركلەر Kardaş, ئەزەربەيجانلار Gardaş, شەرقىي تىللاردىكىلەر Qardaş دەپ ئوقۇيدۇ.
- Ḅar — ئوغۇزلار Var, شەرقىي تىللاردىكىلەر Bar دەپ ئوقۇيدۇ.
- Jol — ئوغۇز/قارلۇقلار Yol, قىپچاقلار Jol دەپ ئوقۇيدۇ.
- Wätän — ئوغۇزلار Vätän, شەرقىي تىللاردىكىلەر Wätän دەپ ئوقۇيدۇ.
تاللاش ئۇسۇلى (ئوتتۇرىچە چۈشىنىشلىك بولۇش كۆرسەتكۈچى)
سۆزنى لۇغەتكە قوبۇل قىلىش توغرىسىدىكى قارار OÇK (ئوتتۇرىچە چۈشىنىشلىك بولۇش كۆرسەتكۈچى) گە ئاساسلىنىدۇ.
OÇK ئۈچ ئاساسلىق تۈركىي تىل تارمىقىغا بۆلۈنگەن ئون تىلنى باھالايدۇ:
- ئوغۇز: تۈرك، ئەزەربەيجان، تۈركمەن (3 تىل)
- قارلۇق: ئۆزبېك، ئۇيغۇر (2 تىل)
- قىپچاق: قازاق، قىرغىز، قاراقالپاق، تاتار، باشقۇرت (5 تىل)
بۇ ئاساسىي نومۇر ھەر بىر تىلدا سۆزنىڭ بار-يوقلۇقىنى (✅ = 1, ❌ = 0) تەكشۈرۈش ئارقىلىق ھېسابلىنىدۇ، ھەر بىر تارماقنىڭ ئوتتۇرىچە نومۇرى يىغىلىدۇ.
ئاندىن قوشۇمچە تارماقلار ئارا قاپلاش مۇكاپاتى قوشۇلىدۇ:
- "ھەممىلا يەردە" مۇكاپاتى (+1.0): ئەگەر بىر سۆز ھەر ئۈچ تارماقتىكى كەم دېگەندە بىر تىلدا مەۋجۇت بولسا.
- "ئوغۇز/قىپچاق" مۇكاپاتى (+0.5): ئەگەر سۆز ئوغۇز ۋە قىپچاقتا بولۇپ، قارلۇقتا بولمىسا.
OÇK = ئوغۇز ئوتتۇرىچىسى + قارلۇق ئوتتۇرىچىسى + قىپچاق ئوتتۇرىچىسى + قاپلاش مۇكاپاتى
OÇK تاللاش ئۆلچىمى
- OÇK >= 2.3: يۇقىرى چۈشىنىشلىك غەلىبە. ئاپتوماتىك قوبۇل قىلىنىدۇ ۋە بىۋاسىتە لۇغەتكە كىرگۈزىلىدۇ.
- OÇK < 2.3: تۆۋەن چۈشىنىشلىك ۋارىيانت. ئىچكى سانلىق مەلۇماتتا ساقلىنىدۇ، ئەمما باشقا تاللاش بولمىسا ئاندىن قوبۇل قىلىنىدۇ.
رېئال مىسال: "شامال" تۇيغۇسى
تۆۋەندە jel، şamal ۋە daıl سۆزلىرىنىڭ باھالىنىش ماترىساسى كۆرسىتىلدى.
چۈشىنىشلىك بولۇشنى باھالاش ماترىساسى
| كۆرسەتكۈچ / تىل | jel | şamal | daıl |
|---|---|---|---|
| تۈرك | ✅ | ❌ | ❌ |
| ئەزەربەيجان | ✅ | ❌ | ❌ |
| تۈركمەن | ✅ | ✅ | ❌ |
| ئۆزبېك | ✅ | ✅ | ❌ |
| ئۇيغۇر | ✅ | ✅ | ❌ |
| قازاق | ✅ | ❌ | ✅ |
| قىرغىز | ✅ | ✅ | ❌ |
| قاراقالپاق | ✅ | ✅ | ❌ |
| تاتار | ✅ | ❌ | ✅ |
| باشقۇرت | ✅ | ❌ | ✅ |
| ئوغۇز ئوتتۇرىچىسى | 1.00 (3/3) | 0.33 (1/3) | 0.00 (0/3) |
| قارلۇق ئوتتۇرىچىسى | 1.00 (2/2) | 1.00 (2/2) | 0.00 (0/2) |
| قىپچاق ئوتتۇرىچىسى | 1.00 (5/5) | 0.40 (2/5) | 0.60 (3/5) |
| ھەممىلا يەردە (مۇكاپات) | ✅ (+1.0) | ✅ (+1.0) | ❌ (+0.0) |
| ئاخىرقى OÇK نومۇرى | 4.00 | 2.73 | 0.60 |
ئاخىرقى ئانالىز ۋە نەتىجە
- jel (OÇK: 4.00): بۇ سۆز ئون تىلنىڭ ھەممىسىدە بار (1.00 + 1.00 + 1.00) ۋە +1.0 مۇكاپات ئالىدۇ. ئاساسلىق تاللاش سۈپىتىدە دەرھال قوبۇل قىلىنىدۇ.
- şamal (OÇK: 2.73): بەزى تىللاردا بولمىسىمۇ، ئۈچ تارماقنىڭ ھەممىسىدە بار بولغانلىقى ئۈچۈن +1.0 قاپلاش مۇكاپاتىغا ئېرىشىدۇ (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). 2.3 تىن يۇقىرى بولغانلىقى ئۈچۈن، şamal سۆزىمۇ jel بىلەن بىرگە قوبۇل قىلىنىدۇ.
- daıl (OÇK: 0.60): بۇ پەقەت قىپچاق تارمىقىنىڭ بىر قىسمىدا بار (0.60). تارماقلار ئارا قاپلىمىغا ئىگە ئەمەس ۋە نومۇرى 2.3 تىن تۆۋەن بولغانلىقى ئۈچۈن، قوبۇل قىلىنمايدۇ.
يەكۈن: jel ۋە şamal سۆزلىرى "شامال" مەنىسىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئورتا تىلنىڭ رەسمىي سۆزلىرى دەپ قوبۇل قىلىندى.