Usul (Oʻzbekcha)

Loyihani amalga oshirish yoʻli

Loyiha bir necha bosqichdan iborat:

1. Til guruhlarini tuzish.
2. Alifboni tanlash (35 harfli Ortatil standartidan foydalangan holda).
3. Grammatika qoidalarini tanlash (8 talik ohangdoshlik).
4. Soʻzlarni tanlash (Oʻrtacha Tushunarlilik Qiymati).
5. Har bir tildan bittadan kitobni Ortatilga tarjima qilish.

Alifbo diplomatik arxikonsonantlarni (boshlangʻich undoshlar guruhini) oʻz ichiga olgan 35 ta harfdan iborat:

Fonetik va talaffuz xususiyatlarini saqlash (Diplomatik Boshlangʻich Nuqtalar)

Lahjaviy tafovutlarni bartaraf etish uchun biz tarixiy tovush oʻzgarishlarini belgilashda faqat oʻzak soʻzning birinchi harfida arxikonsonantlardan foydalanamiz:

• Ḳelmäk — oʻgʻuz soʻzlashuvchilari Gelmäk, qarluq/qipchoq soʻzlashuvchilari Kelmäk deb oʻqiydi.
• Ḍurmaq — oʻgʻuz soʻzlashuvchilari Durmaq, qarluq/qipchoq soʻzlashuvchilari Turmaq deb oʻqiydi.
• Qardaş — turklar Kardaş, ozarbayjonlar Gardaş, sharqiy guruhlar Qardaş deb oʻqiydi.
• Ḅar — oʻgʻuz guruhlari Var, sharqiy guruhlar Bar deb oʻqiydi.
• Jol — oʻgʻuz/qarluq guruhlari Yol, qipchoqlar Jol deb oʻqiydi.
• Wätän — oʻgʻuz guruhlari Vätän, sharqiy guruhlar Wätän deb oʻqiydi.

Tanlash usuli (Oʻrtacha Tushunarlilik Qiymati)

Lugʻat tarkibiga oʻzak soʻzni qabul qilish qarorlari OʻTQ (Oʻrtacha Tushunarlilik Qiymati) ga asoslanadi.

OʻTQ uchta asosiy lisoniy tarmoqqa boʻlingan oʻnta asosiy turkiy tildagi nomzod soʻzlarni baholaydi:

• Oʻgʻuz: Turk, Ozarbayjon, Turkman (3 ta til)
• Qarluq: Oʻzbek, Uygʻur (2 ta til)
• Qipchoq: Qozoq, Qirgʻiz, Qoraqalpoq, Tatar, Boshqird (5 ta til)

Boshlangʻich ball har bir tilda soʻz variantining mavjudligi (✅ = 1) yoki yoʻqligi (❌ = 0) aniqlanib, har bir tarmoq uchun oʻrtacha oraliq natija hisoblanadi va ular oʻzaro qoʻshiladi.

Soʻngra qoʻshimcha Tarmoqlararo qamrov bonusi qoʻshiladi:

• "Barchasida" Bonusi (+1.0): Agar variant har uchala tarmoqdagi kamida bittadan tilda mavjud boʻlsa.
• "Oʻgʻuz/Qipchoq aro" Bonusi (+0.5): Agar variant Oʻgʻuz va Qipchoq guruhlarini qamrab olib, Qarluq guruhida mavjud boʻlmasa.

OʻTQ = Oʻgʻuz oraliq natijasi + Qarluq oraliq natijasi + Qipchoq oraliq natijasi + Qamrov bonusi

OʻTQ saralash mezonlari

• OʻTQ >= 2.3: Yuqori tushunarlilikdagi gʻolib. Avtomatik ravishda qabul qilinadi va toʻgʻridan-toʻgʻri lugʻat tizimiga oʻtkaziladi.
• OʻTQ < 2.3: Past tushunarlilikdagi variant. Ichki maʼlumotlar toʻplamida saqlanadi, biroq ushbu semantik tushuncha uchun boshqa yuqoriroq balli variantlar mavjud boʻlsa, asosiy lugʻat tarkibiga kiritilmaydi.

Hayotiy misol: "Shamol" tushunchasi

Quyida yakuniy qabul qilinadigan lugʻat birliklarini aniqlash uchun jel, şamal va daıl oʻzak nomzodlarini baholovchi jonli ijro matritsasi keltirilgan.

Tushunarlilikni baholash matritsasi

Yakuniy tahlil va natijalar

• jel (OʻTQ: 4.00): Ushbu oʻzak barcha oʻnta tilda mutlaq toʻyinishga erishadi (1.00 + 1.00 + 1.00) va toʻliq oilaviy qamrov uchun +1.0 bonus oladi. U birinchi darajali tanlov sifatida darhol qabul qilinadi.
• şamal (OʻTQ: 2.73): Turk, ozarbayjon, qozoq, tatar va boshqird tillarida mavjud boʻlmasa-da, qolgan tillarda kuchli qamrovga ega. Har uchala tarmoq ichidagi kamida bitta tilga muvaffaqiyatli kirib borgani uchun u +1.0 tarmoqlararo qamrov bonusini qoʻlga kiritadi (0.33 + 1.00 + 0.40 + 1.0). Balli 2.3 dan yuqori boʻlgani uchun şamal ham jel bilan birga xavfsiz qabul qilinadi.
• daıl (OʻTQ: 0.60): Bu variant faqat Qipchoq tarmogʻining quyi klasterida namoyon boʻladi (0.60). U tarmoqlararo qamrovni taʼminlay olmaydi, nol bonus ball oladi va 2.3 filtr chegarasidan ancha pastga tushadi. U gʻolib natijalar safidan chiqariladi.

Xulosa: jel va şamal oʻzaklarining ikkalasi ham "Shamol" tushunchasini ifodalovchi rasmiy Ortatil variantlari sifatida hech qanday baxs-munoqaralarsiz qabul qilinadi.